Nieskategoryzowany

Choroby psychiczne i zaburzenia

Określenie co jest chorobą psychiczną w rozumieniu medycyny, a co tylko zaburzeniem nieustannie się zmienia. Schorzenia, które jeszcze niedawno były w rejestrze chorób przesuwa się do zaburzeń. Są jednak objawy, na tyle niepokojące, że mogą z dużym prawdopodobieństwem sugerować chorobę psychiczną.

Poniżej przedstawiam klasyfikację i symbole zaburzeń psychicznych wg ICD-10. Zaburzenia psychiczne organiczne, włącznie z zespołami objawowymi.

 

(F00–F09)
W tej części zebrano zaburzenia umysłowe pogrupowane na podstawie ich wspólnej i znanej etiologii związanej ze schorzeniem organicznym mózgu, urazem mózgu lub innym uszkodzeniem upośledzającym funkcjonowanie mózgu. Zaburzenia te mogą mieć charakter pierwotny, jak w przypadku chorób, urazów i uszkodzeń, które dotyczą tkanki mózgowej bezpośrednio i wybiórczo, bądź wtórny – jak w przypadku schorzeń układowych i zajęcia mózgu jako jednego z wielu narządów lub układów organizmu. Otępienie (F00–F03) to zespół związany z patologią mózgu, zwykle o charakterze przewlekłym lub postępującym, w przebiegu którego dochodzi do zaburzenia licznych wyższych funkcji kory mózgowej, w tym pamięci, myślenia, orientacji, rozumienia, liczenia, zdolności uczenia się, znajomości języka oraz sądów. Świadomość nie ulega zaburzeniu. Opisanym zaburzeniom funkcji poznawczych często towarzyszy, a niekiedy je poprzedza, pogorszenie kontroli emocji, zachowań społecznych lub motywacji. Zespół ten występuje w przebiegu choroby Alzheimera, choć obserwuje się go również w schorzeniach naczyniowych mózgu oraz w innych chorobach pierwotnie lub wtórnie obejmujących mózg.

W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu w celu określenia choroby podstawowej.

F00* Otępienie w chorobie Alzheimera (G30.–†)
Choroba Alzheimera to pierwotna choroba zwyrodnieniowa mózgu o nieznanej etiologii, charakteryzująca się określonymi cechami neuropatologicznymi i neurochemicznymi. Początek choroby jest zwykle trudny do ustalenia. Choroba rozwija się powoli, lecz stale postępuje przez okres kilku lat.

F00.0* Otępienie w chorobie Alzheimera o wczesnym początku (G30.0†)
Otępienie w chorobie Alzheimera o początku przed 65 rokiem życia o stosunkowo szybkiej progresji i z licznymi towarzyszącymi zaburzeniami wyższych funkcji kory mózgowej. Choroba Alzheimera typu 2 Otępienie przedstarcze typu Alzheimera Pierwotne otępienie zwyrodnieniowe typu Alzheimera, rozpoczynające się przed okresem starczym

F00.1* Otępienie w chorobie Alzheimera o późnym początku (G30.1†)
Otępienie w przebiegu choroby Alzheimera o początku po 65 roku życia, zwykle w zaawansowanych 70 tych latach życia lub później, o wolnym przebiegu, z upośledzeniem pamięci jako główną cechą. Choroba Alzheimera typu 1 Pierwotne otępienie zwyrodnieniowe typu Alzheimera, rozpoczynające się w wieku starczym Otępienie starcze typu Alzheimera

F00.2* Otępienie atypowe lub mieszane w chorobie Alzheimera (G30.8†)
Otępienie atypowe typu Alzheimera

F00.9* Otępienie w chorobie Alzheimera, nieokreślone (G30.9†)

F01 Otępienie naczyniowe
Otępienie naczyniowe to wynik udarów mózgu wtórnych do schorzeń naczyniowych, w tym choroby nadciśnieniowej naczyń mózgu. Zawały są zazwyczaj niewielkich rozmiarów, ale ich efekty kumulują się w czasie. Objawy pojawiają się zazwyczaj w zaawansowanym wieku. Obejmuje: otępienie miażdżycowe

F01.0 Otępienie naczyniowe z ostrym początkiem
Otępienie rozwija się zazwyczaj szybko po udarze mózgu spowodowanym przez zakrzep, zator lub krwotok z naczyń mózgowych. W rzadkich przypadkach przyczyną może być pojedynczy, duży zawał.

F01.1 Otępienie wielozawałowe
Otępienie rozwija się stopniowo, występuje po szeregu mniejszych epizodów niedokrwiennych, powodujących kumulowanie się skutków zawałów w miąższu mózgu. Otępienie głównie korowe

F01.2 Otępienie naczyniowe podkorowe
Obejmuje przypadki z nadciśnieniem tętniczym w wywiadzie i ogniskami zmian niedokrwiennych w głębokich warstwach istoty białej półkul mózgowych. Kora mózgu jest zwykle niezmieniona, co kontrastuje z obrazem klinicznym, który może bardzo przypominać otępienie w chorobie Alzheimera.

F01.3 Otępienie naczyniowe mieszane korowe i podkorowe

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
209

F01.8 Inne rodzaje otępienia naczyniowego

F01.9 Otępienie naczyniowe, nieokreślone

F02* Otępienie w przebiegu innych chorób sklasyfikowanych gdzie indziej
Przypadki otępienia spowodowane lub potencjalnie spowodowane przez czynniki inne niż choroba Alzheimera lub choroby naczyń mózgowych. Objawy mogą wystąpić w dowolnym okresie życia, choć rzadko w podeszłym wieku.

F02.0* Otępienie w chorobie Picka (G31.0†)
Postępujące otępienie o początku w wieku średnim, charakteryzujące się wczesnymi i powoli postępującymi zmianami charakteru i upośledzeniem funkcjonowania społecznego z następczym upośledzeniem intelektu, pamięci i funkcji językowych, z apatią, euforią i niekiedy objawami pozapiramidowymi.

F02.1* Otępienie w chorobie Creutzfeldta-Jakoba (A81.0†)
Postępujące otępienie z nasilonymi zmianami neurologicznymi, spowodowane przez określone zmiany
neuropatologiczne o najpewniej zakaźnym charakterze. Objawy zazwyczaj występują w wieku średnim lub podeszłym, lecz mogą również wystąpić u osób dorosłych w dowolnym wieku. Choroba ma przebieg podostry i prowadzi do zgonu w okresie jednego do dwóch lat.

F02.2* Otępienie w pląsawicy (chorobie Huntingtona) (G10†)
Otępienie pojawiające się jako objaw nasilonych zmian zwyrodnieniowych w mózgu. Zaburzenie jest dziedziczone jednogenowo w sposób autosomalny dominujący. Objawy zazwyczaj pojawiają się w 3. i 4. dekadzie życia. Choroba postępuje powoli i zwykle prowadzi do zgonu w okresie 10 do 15 lat. Otępienie w pląsawicy Huntingtona

F02.3* Otępienie w chorobie Parkinsona (G20†)
Otępienie występujące w przebiegu rozwiniętej choroby Parkinsona. Jak dotąd nie wykazano żadnych
charakterystycznych cech klinicznych.
Otępienie w:
• drżączce porażennej
• parkinsonizmie

F02.4* Otępienie w chorobie wywołanej przez ludzki wirus upośledzenia odporności [HIV] (B22.0†)
Otępienie rozwijające się w przebiegu zakażenia wirusem HIV przy braku innych chorób lub zaburzeń współistniejących poza zakażeniem HIV, które mogłyby wyjaśniać występujące objawy.

F02.8* Otępienie w przebiegu innych chorób sklasyfikowanych gdzie indziej
Otępienie w przebiegu:
• lipidozy mózgu (E75.–†)
• padaczki (G40.–†)
• zwyrodnienia wątrobowo-soczewkowego (E83.0†)
• hiperkalcemii (E83.5†)
• nabytej niedoczynności tarczycy (E01.–†, E03.–†)
• zatrucia (T36–T65†)
• stwardnienia rozsianego (G35†)
• kiły układu nerwowego (A52.1†)
• niedoboru niacyny [pelagry] (E52†)
• guzkowego zapalenia tętnic (M30.0†)
• tocznia rumieniowatego układowego (M32.–†)
• trypanosomatozy (B56.–†, B57.–†)
• niedoboru witaminy B12 (E53.8†)

F03 Otępienie nieokreślone
Otępienie przedstarcze BNO
Psychoza przedstarcza BNO
Pierwotnie zwyradniające otępienie BNO
Otępienie starcze:
• BNO
• typu depresyjnego lub paranoidalnego
Psychoza starcza BNO
Nie obejmuje: otępienie starcze z majaczeniem lub ostrym stanem zaburzeń świadomości (F05.1)
starość BNO (R54)

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
210

F04 Organiczny zespół amnestyczny niespowodowany przez alkohol ani inne
substancje psychoaktywne
W zespole tym dominuje upośledzenie świeżej i dawnej pamięci, z zachowaniem bezpośredniego przypominania, ze znacznie zredukowaną możliwością uczenia się nowego materiału i zaburzeniami orientacji w czasie. Istotnym objawem mogą być konfabulacje, ale postrzeganie i inne funkcje poznawcze, w tym także sprawność intelektualna, są zwykle zachowane. Rokowanie jest uzależnione od przebiegu choroby podstawowej. Psychoza lub zespół Korsakowa, niealkoholowy
Nie obejmuje: amnezja:
• BNO (R41.3)
• następcza (R41.1)
• dysocjacyjna (F44.0)
• wsteczna (R41.2)
Zespół Korsakowa:
• spowodowany przez alkohol lub nieokreślony (F10.6)
• spowodowany przez inne substancje psychoaktywne (F11–F19 ze wspólnym
czwartym znakiem kodu .6)

F05 Majaczenie niespowodowane przez alkohol ani inne substancje psychoaktywne
Jest to nieswoisty etiologicznie organiczny zespół mózgowy, charakteryzujący się równoczesnymi zaburzeniami świadomości i uwagi, postrzegania, myślenia, pamięci, aktywności psychoruchowej, emocji oraz rytmu sen-czuwanie. Czas trwania jest zmienny, a stopień nasilenia waha się od lekkiego do bardzo głębokiego.
Obejmuje: ostry lub podostry:
• zespół mózgowy
• stan przymglenia (niealkoholowy)
• psychoza zakaźna
• reakcja organiczna
• zespół psychoorganiczny
Nie obejmuje: majaczenie drżenne spowodowane przez alkohol lub nieokreślone (F10.4)

F05.0 Majaczenie bez otępienia

F05.1 Majaczenie nałożone na otępienie
Stany te spełniają powyższe kryteria, ale rozwijają się w toku otępienia (F00–F03).

F05.8 Inne typy majaczenia
Majaczenie spowodowane mieszanymi przyczynami

F05.9 Majaczenie, nieokreślone

F06 Inne zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu
i chorobą somatyczną
Kategoria ta obejmuje różne stany związane przyczynowo z dysfunkcją mózgu spowodowaną pierwotną chorobą mózgu, chorobami układowymi wtórnie oddziałującymi na mózg, egzogennymi substancjami toksycznymi lub hormonami, zaburzeniami wydzielania wewnętrznego lub innymi chorobami somatycznymi.
Nie obejmuje: stany związane z:
• majaczeniem (F05.–)
• otępieniem sklasyfikowanym w kategoriach F00–F03
stany spowodowane używaniem alkoholu i innych substancji psychoaktywnych (F10–
F19)

F06.0 Halucynoza organiczna
Choroba cechująca się trwałymi lub nawracającymi omamami, zwykle wzrokowymi lub słuchowymi, występującymi przy jasnej świadomości. Pacjent może czasem zdawać sobie sprawę z obecności zaburzeń i traktować je jako chorobę. Może występować urojeniowa interpretacja omamów, ale urojenia nie dominują w obrazie klinicznym; krytycyzm może być zachowany. Stan halucynozy organicznej (niealkoholowej) Nie obejmuje: halucynoza alkoholowa (F10.5) schizofrenia (F20.–)

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
211

F06.1 Organiczne zaburzenia katatoniczne
Zaburzenie to wyraża się zmniejszoną (osłupienie) lub zwiększoną (pobudzenie) aktywnością psychoruchową i innymi objawami katatonicznymi. Zaburzenia aktywności psychoruchowej mogą występować naprzemiennie. Nie obejmuje: schizofrenia katatoniczna (F20.2)
osłupienie:
• BNO (R40.1)
• dysocjacyjne (F44.2)

F06.2 Organiczne zaburzenia urojeniowe [podobne do schizofrenii]
W obrazie klinicznym tych zaburzeń dominują trwałe lub nawracające urojenia. Urojeniom mogą towarzyszyć omamy. Mogą także występować objawy przypominające schizofrenię, takie jak dziwaczne omamy lub inne zaburzenia myślenia. Organiczne zespoły paranoidalne i paranoidalno-omamowe Psychozy podobne do schizofrenii w padaczce
Nie obejmuje: zaburzenia:
• psychotyczne ostre i przemijające (F23.–)
• urojeniowe utrwalone (F22.–)
• psychotyczne polekowe (F11–F19 ze wspólnym czwartym znakiem kodu .5)
schizofrenia (F20.–)

F06.3 Organiczne zaburzenia nastroju [afektywne]
Zaburzenia te charakteryzują się zmianą nastroju lub afektu, której zwykle towarzyszą zmiany w poziomie ogólnej aktywności, zaburzenia depresyjne, hipomaniakalne, maniakalne lub dwubiegunowe (patrz F30–F38), lecz wynikają z zaburzeń organicznych. Nie obejmuje: zaburzenia nastroju nieorganiczne lub nieokreślone (F30–F39)

F06.4 Organiczne zaburzenia lękowe
Zaburzenia te charakteryzują się podstawowymi cechami uogólnionych zaburzeń lękowych (F41.1), lęku panicznego (F41.0) lub obu tych typów zaburzeń, lecz wynikają z zaburzeń organicznych. Nie obejmuje: zaburzenia lękowe, nieorganiczne lub nieokreślone (F41.–)

F06.5 Organiczne zaburzenia dysocjacyjne
Zaburzenia te charakteryzują się częściową lub całkowitą utratą umiejętności integracji wspomnień z przeszłości, poczucia własnej tożsamości, aktualnie odbieranych wrażeń oraz kontroli ruchów ciała (patrz F44.–), lecz wynikają z zaburzeń organicznych. Nie obejmuje: zaburzenia dysocjacyjne [konwersyjne], nieorganiczne lub nieokreślone (F44.–)

F06.6 Organiczna chwiejność afektywna [asteniczna]
Zaburzenia te charakteryzują się nietrzymaniem lub chwiejnością emocji, ogólną męczliwością, a także różnorodnymi nieprzyjemnymi odczuciami somatycznymi (np. zawrotami głowy) i bólami, lecz wynikają z zaburzeń organicznych. Nie obejmuje: zaburzenia pod postacią somatyczną, nieorganiczne lub nieokreślone (F45.–)

F06.7 Łagodne zaburzenia procesów poznawczych
Zaburzenia te charakteryzują się upośledzeniem pamięci, trudnościami w uczeniu się, ograniczoną zdolnością koncentrowania się na zadaniu dłużej niż przez krótką chwilę. Często występuje wyraźne uczucie zmęczenia psychicznego przy próbie wykonania zadań umysłowych, a uczenie się nowych rzeczy wydaje się subiektywnie trudne, nawet jeśli obiektywnie jest efektywne. Żaden z objawów nie jest na tyle nasilony, aby można było rozpoznać otępienie (F00–F03) lub majaczenie (F05.–). Rozpoznanie to należy stawiać tylko w przypadku konkretnej choroby somatycznej, natomiast nie należy go stawiać jeżeli występują jakiekolwiek zaburzenia psychiczne lub zaburzenia zachowania sklasyfikowane w kategoriach F10–F99. Zaburzenia te mogą poprzedzać, towarzyszyć lub następować po różnych
chorobach zakaźnych lub somatycznych, zarówno mózgowych jak i układowych, chociaż nie zawsze dostępne są bezpośrednie dowody za zajęcie mózgu w przebiegu tych schorzeń. Zaburzenia te należy różnicować z zespołem po zapaleniu mózgu (F07.1) i zespołem po wstrząśnieniu mózgu (F07.2) na podstawie różnic w etiologii, węższego zakresu objawów, które zazwyczaj są mniej nasilone, a także zwykle krótszego czasu trwania.

F06.8 Inne określone zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem i dysfunkcją mózgu lub chorobą somatyczną
Psychoza padaczkowa BNO

F06.9 Nieokreślone zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem i dysfunkcją mózgu lub chorobą somatyczną
Organiczny zespół mózgowy BNO
Organiczne zaburzenia psychiczne BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
212

F07 Zaburzenia osobowości i zachowania spowodowane chorobą, uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu
Zmiany osobowości i zachowania mogą być rezydualne lub towarzyszące chorobie, uszkodzeniu lub dysfunkcji mózgu.

F07.0 Organiczne zaburzenie osobowości
Zaburzenie to charakteryzuje się znaczną zmianą stałych wzorców zachowań pacjenta występujących przed chorobą, szczególnie w zakresie wyrażania emocji, potrzeb i popędów. Zaburzenia funkcji poznawczych i myślenia oraz zmienione potrzeby seksualne mogą także stanowić element obrazu klinicznego.
Organiczna:
• osobowość pseudopsychopatyczna
• osobowość pseudoupośledzona

Zespół:
• płata czołowego
• zaburzeń osobowości w padaczce skroniowej
• po lobotomii
• po leukotomii
Nie obejmuje: trwała zmiana osobowości po:
• katastrofie (F62.0)
• chorobie psychicznej (F62.1)
zespół po wstrząśnieniu mózgu (F07.2)
zespół po zapaleniu mózgu (F07.1)
specyficzne zaburzenia osobowości (F60.–)

F07.1 Zespół po zapaleniu mózgu
Zespół ten obejmuje nieswoiste, rezydualne i zmienne zaburzenia zachowania po ustąpieniu wirusowego lub bakteryjnego zapalenia mózgu. Główna różnica pomiędzy tym zespołem i organicznymi zaburzeniami osobowości polega na tym, że zespół ten ma charakter odwracalny. Nie obejmuje: organiczne zaburzenia osobowości (F07.0)

F07.2 Zespół po wstrząśnieniu mózgu
Zespół ten pojawia się po urazie głowy (zwykle na tyle ciężkim, że związanym z utratą przytomności) i obejmuje wiele różnych objawów, takich jak: bóle głowy, zawroty głowy, męczliwość, drażliwość, trudności w koncentracji uwagi i wykonywaniu zadań umysłowych, osłabienie pamięci, bezsenność oraz zmniejszona tolerancja na stres, pobudzenie emocjonalne i w reakcji na alkohol.
Zespół po stłuczeniu mózgu (encefalopatia) Pourazowy zespół mózgowy, niepsychotyczny

F07.8 Inne organiczne zaburzenia osobowości i zachowania spowodowane chorobą,
uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu
Organiczne zaburzenia afektywne spowodowane zmianami w prawej półkuli

F07.9 Nieokreślone organiczne zaburzenia osobowości i zachowania spowodowane chorobą, uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu
Zespół psychoorganiczny

F09 Nieokreślone zaburzenia psychiczne organiczne lub objawowe
Psychoza:
• organiczna BNO
• objawowa BNO
Nie obejmuje: psychoza BNO (F29)

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
213

Zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych

(F10–F19)

Ta część obejmuje wiele różnych zaburzeń, które różnią się stopniem nasilenia i objawami klinicznymi. Wszystkie te zaburzenia można jednak przypisać stosowaniu jednej lub więcej substancji psychoaktywnych, które mogą, lecz nie muszą być przepisane ze wskazań medycznych. Trzecia pozycja kodu określa stosowane substancje, natomiast czwarta określa stan kliniczny. Kody należy stosować w miarę konieczności dla każdej z wymienionych substancji; należy jednak pamiętać o tym, że nie wszystkie kody występujące w pozycji czwartej mają zastosowanie do wszystkich substancji. Identyfikacja użytej substancji psychoaktywnej powinna być oparta na możliwie jak największej liczbie źródeł informacji. Należą do nich: wywiad zebrany od pacjenta, wyniki badania krwi i innych płynów ustrojowych, charakterystyczne objawy fizyczne i psychiczne, objawy kliniczne i zachowanie pacjenta, a także inne wskazówki, takie jak posiadanie przez pacjenta konkretnego leku lub narkotyku bądź informacje pochodzące od osób trzecich. Wiele osób uzależnionych od narkotyków przyjmuje więcej niż jeden rodzaj substancji psychoaktywnej. Podstawowe rozpoznanie należy w miarę możliwości określać na podstawie substancji lub klasy substancji, które w największym stopniu spowodowały lub przyczyniły się do wystąpienia konkretnego zespołu klinicznego. Inne rozpoznania należy kodować wówczas, gdy pacjent przyjął również inne substancje psychoaktywne w ilości powodującej zatrucie (wspólna
czwarta pozycja .0), w ilości szkodliwej (wspólna czwarta pozycja .1), w przypadku uzależnienia (wspólna czwarta pozycja .2) lub występowania innych zaburzeń (wspólna czwarta pozycja .3–.9).
Rozpoznanie zaburzeń wynikających z przyjęcia kilku substancji psychoaktywnych (F19.–) należy stosować jedynie w przypadku, gdy schemat przyjmowania substancji psychoaktywnych jest chaotyczny lub niejasny, bądź gdy wpływ poszczególnych substancji jest niemożliwy do określenia. Nie obejmuje: nadużywanie substancji, które nie powodują uzależnienia (F55)
Dla kategorii F10–F19 wprowadzono następujące kategorie dodatkowe, kodowane w pozycji czwartego znaku: .0 Ostre zatrucie Jest to stan występujący po przyjęciu substancji psychoaktywnej, który przejawia się zaburzeniami poziomu świadomości, procesów poznawczych, percepcji, afektu lub zachowania, bądź innych funkcji i reakcji psychofizjologicznych. Zaburzenia te są bezpośrednim następstwem działania farmakologicznego danej substancji i z czasem całkowicie ustępują, o ile nie doszło do uszkodzenia tkanek lub innych powikłań. Powikłania takie mogą obejmować uraz, zachłyśnięcie się wymiocinami, majaczenie, śpiączkę, drgawki lub inne powikłania medyczne. Charakter tych powikłań jest uzależniony od klasy farmakologicznej, do której należy dana substancja, jak również sposobu jej podania. Stan ostrego upojenia alkoholem Doświadczenia typu „bad trip” (po przyjęciu substancji) Upojenie BNO Intoksykacja patologiczna Stany transu i opętania w następstwie zatrucia substancjami psychoaktywnymi Nie obejmuje: intoksykacja o cechach zatrucia (T36–T50) .1 Następstwa szkodliwego używania substancji Kategoria ta określa szkodliwy dla zdrowia sposób używania substancji psychoaktywnej. Może to być szkoda somatyczna (jak w przypadkach zapalenia wątroby w wyniku autoiniekcji substancji psychoaktywnych) lub psychiczna (np. epizody depresyjne
wtórne wobec spożycia dużej ilości alkoholu). Nadużywanie substancji psychoaktywnej .2 Zespół uzależnienia Zespół ten obejmuje objawy behawioralne, poznawcze i fizjologiczne, które rozwijają się po wielokrotnym użyciu danej substancji i które zazwyczaj obejmują silną potrzebę przyjmowania środka, trudności z kontrolowaniem jego używania, uporczywe używanie pomimo szkodliwych następstw, przedkładanie przyjmowania środków ponad inne zajęcia i zobowiązania, zwiększoną tolerancję, a czasem występowanie objawów fizycznych zespołu abstynencyjnego. Zespół uzależnienia może dotyczyć pojedynczej substancji psychoaktywnej (np. tytoniu, alkoholu lub diazepamu), określonej klasy substancji (np. opioidów), bądź wielu różnych środków wykazujących odmienne właściwości farmakologiczne. Przewlekły alkoholizm Dipsomania Uzależnienie od leków
.3 Zespół abstynencyjny
Grupa objawów, występujących w różnych kombinacjach i w różnym nasileniu, pojawiających się po bezwzględnym lub względnym odstawieniu substancji psychoaktywnej po okresie jej stałego przyjmowania. Pojawienie się objawów i przebieg zespołu abstynencyjnego są ograniczone w czasie i są uzależnione od typu substancji psychoaktywnej oraz od dawki stosowanej bezpośrednio przed zaprzestaniem lub ograniczeniem przyjmowania tej substancji. Zespół abstynencyjny może być
powikłany drgawkami.

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
214

.4 Zespół abstynencyjny z majaczeniem
Stan, w którym zespół abstynencyjny, zdefiniowany w opisie wspólnego czwartego znaku .3, jest powikłany majaczeniem zdefiniowanym w F05.–. Mogą także występować drgawki. Jeżeli czynnikom organicznym również przypisuje się istotną rolę w etiologii, wówczas stan ten należy klasyfikować w kategorii F05.8. Majaczenie alkoholowe
.5 Zaburzenia psychotyczne
Zespół objawów psychotycznych, które występują podczas używania substancji psychoaktywnych lub po ich zastosowaniu, lecz których nie można wyjaśnić samym ostrym zatruciem ani też które nie są częścią zespołu abstynencyjnego. Dla zaburzenia tego typowe są omamy (zwykle słuchowe, lecz często występują doznania z zakresu więcej niż jednego układu zmysłowego), zaburzenia percepcji, urojenia (często o charakterze paranoidalnym lub prześladowczym), zaburzenia psychoruchowe (pobudzenie lub zahamowanie), a także zaburzenia afektu, które mogą mieć różne nasilenie – od ostrego lęku do stanu
ekstatycznego. Świadomość jest zwykle jasna, choć może pojawiać się jej nieznaczne przymglenie, ale nie w stopniu
zamącenia.
Alkoholowa:
• halucynoza
• zazdrość
• paranoja
• psychoza BNO
Nie obejmuje: rezydualne i późno ujawniające się zaburzenia psychotyczne spowodowane przez alkohol lub inne substancje psychoaktywne (F10–F19 ze wspólnym czwartym znakiem kodu .7)
.6 Zespół amnestyczny
Zespół związany z przewlekłymi, nasilonymi zaburzeniami pamięci świeżej i dawnej. Pamięć bezpośrednia jest zazwyczaj
zachowana, a zaburzenia pamięci świeżej są znamiennie bardziej nasilone niż zaburzenia pamięci dawnej. Zwykle występują wyraźne zaburzenia poczucia czasu i chronologii zdarzeń, jak również trudności w uczeniu się nowego materiału. Mogą pojawiać się konfabulacje, choć nie zawsze występują. Inne funkcje poznawcze są zazwyczaj stosunkowo dobrze zachowane, a deficyty pamięci są nieproporcjonalne do innych zaburzeń. Zaburzenia amnestyczne spowodowane przez alkohol lub inną substancję psychoaktywną Psychoza lub zespół Korsakowa, spowodowane przez alkohol lub inną substancję psychoaktywną, bądź nieokreślone. Nie obejmuje: psychoza lub zespół Korsakowa o niealkoholowej etiologii (F04)
.7 Rezydualne i późno ujawniające się zaburzenia psychotyczne
Zaburzenia, w których spowodowane przez alkohol lub inną substancję psychoaktywną zmiany w zakresie funkcji poznawczych, afektu, osobowości lub zachowania utrzymują się dłużej niż przez okres, w jakim można byłoby je racjonalnie przypisać bezpośredniemu działaniu substancji psychoaktywnej. Wystąpienie zaburzeń powinno pozostawać w bezpośrednim związku z zastosowaniem substancji psychoaktywnej. W przypadkach, gdy stan ten pojawia się później niż epizod użycia danej substancji, należy stosować ten kod tylko wówczas, gdy dostępne są wyraźne i niewątpliwe dowody świadczące o związku tego stanu z resztkowym działaniem substancji psychoaktywnej. Zespoły reminiscencji alkoholowej (flashback) można odróżnić od stanu psychotycznego na podstawie ich epizodycznego charakteru, często bardzo krótkotrwałego przebiegu, a także faktu, iż stanowią one reprodukcję wcześniejszych doświadczeń związanych z używaniem alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych.
Otępienie alkoholowe BNO
Przewlekły alkoholowy zespół mózgowy
Otępienie i inne łagodniejsze postacie trwałego zaburzenia funkcji poznawczych
Powracanie przebytych doznań psychotycznych typu „flashback”
Późno ujawniające się zaburzenia psychotyczne spowodowane przez środki psychoaktywne
Zaburzenia postrzegania po przyjęciu środków halucynogennych
Rezydualne:
• zaburzenia afektywne
• zaburzenia osobowości i zachowania
Nie obejmuje: spowodowane przez alkohol lub inną substancję psychoaktywną:
• zespół Korsakowa (F10–F19 ze wspólnym czwartym znakiem kodu .6)
• stan psychotyczny (F10–F19 ze wspólnym czwartym znakiem kodu .5)
.8 Inne zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania
.9 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania, nieokreślone

F10 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem alkoholu
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
215

F11 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem
opioidów
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

F12 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem
kanabinoli
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

F13 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem
substancji uspokajających i nasennych
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

F14 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem
kokainy
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

F15 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem innych
substancji stymulujących, w tym kofeiny
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

F16 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem
halucynogenów
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

F17 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane paleniem tytoniu
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

F18 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane odurzaniem się
lotnymi rozpuszczalnikami organicznymi
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]

F19 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem wielu
narkotyków i innych substancji psychoaktywnych
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F10.]
Tej kategorii należy używać w przypadku, gdy pacjent używa dwóch lub więcej substancji psychoaktywnych, lecz nie można ocenić, która z nich w największym stopniu przyczyniła się do wystąpienia zaburzeń. Kategoria ta obejmuje również przypadki, w których dokładna identyfikacja niektórych lub nawet wszystkich używanych substancji psychoaktywnych jest niepewna lub niemożliwa, gdyż wielu użytkowników różnych tego typu substancji nie jest w stanie ich określić.
Obejmuje: nadużywanie leków lub narkotyków BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
216

Schizofrenia, zaburzenia schizotypowe i urojeniowe
(F20–F29)

Ta część obejmuje schizofrenię jako najważniejszą chorobę w tej grupie, zaburzenia schizotypowe, uporczywe zaburzenia urojeniowe, a także dużą grupę ostrych i przemijających zaburzeń psychotycznych. Przypisano tu także zaburzenia schizoafektywne, pomimo ich kontrowersyjnego charakteru.

F20 Schizofrenia
Zaburzenia schizofreniczne charakteryzują się ogólnie podstawowymi i charakterystycznymi zakłóceniami myślenia i postrzegania, jak również niedostosowanym i spłyconym afektem. Jasna świadomość i sprawność intelektu są zwykle zachowane, choć z czasem mogą pojawiać się pewne deficyty poznawcze. Najważniejsze objawy psychopatologiczne obejmują: echo myśli, nasyłanie oraz zabieranie myśli, rozgłaśnianie (odsłonięcie) myśli, postrzeganie urojeniowe oraz urojenia oddziaływania, wpływu lub owładnięcia, głosy omamowe komentujące lub dyskutujące o pacjencie w trzeciej osobie, zaburzenia myślenia i objawy negatywne. Przebieg zaburzeń schizofrenicznych może być ciągły lub epizodyczny, z postępującym lub stabilnym deficytem, bądź też może wystąpić jeden lub więcej epizodów z pełną lub częściową remisją. Rozpoznania schizofrenii nie należy stawiać, jeżeli występują nasilone objawy depresyjne lub maniakalne, chyba że objawy schizofreniczne wyraźnie
poprzedzają zaburzenia afektywne. Schizofrenii nie należy również rozpoznawać w przypadku występowania poważnej choroby mózgu, ani też w przypadku zatrucia substancjami lub ich odstawienia. Podobne zaburzenia rozwijające się w przebiegu padaczki lub innej choroby mózgu należy klasyfikować w kategorii F06.2, a spowodowane przez substancje psychoaktywne – w kategoriach F10–F19 ze wspólnym czwartym znakiem kodu 5.
Nie obejmuje: schizofrenia:
• ostra (niezróżnicowana) (F23.2)
• cykliczna (F25.2)
reakcja schizofreniczna (F23.2)
zaburzenia schizotypowe (F21)

F20.0 Schizofrenia paranoidalna
W schizofrenii paranoidalnej dominują stosunkowo trwałe urojenia, często paranoidalne, którym zwykle towarzyszą omamy, w szczególności słuchowe, jak również inne zaburzenia postrzegania. Zaburzenia afektu, woli i mowy, a także objawy katatoniczne albo nie występują, albo mają stosunkowo niewielkie nasilenie. Schizofrenia parafreniczna. Nie obejmuje: paranoidalny stan inwolucyjny (F22.8)
paranoja (F22.0)

F20.1 Schizofrenia hebefreniczna
W tej postaci schizofrenii zmiany afektywne są bardzo nasilone, urojenia i omamy – zwiewne i urywkowe, zachowania – nieodpowiedzialne i nieprzewidywalne, a manieryzmy – powszechne. Nastrój jest płytki i niedostosowany, myślenie jest zdezorganizowane, a mowa – rozkojarzona. Występuje tendencja do izolacji społecznej. Rokowanie jest zazwyczaj niekorzystne z powodu szybkiego rozwoju objawów negatywnych, w szczególności spłycenia afektu i braku woli. Hebefrenię z reguły rozpoznaje się jedynie w okresie dorastania lub u młodych osób dorosłych. Schizofrenia zdezorganizowana Hebefrenia

F20.2 Schizofrenia katatoniczna
W schizofrenii katatonicznej dominują nasilone zaburzenia psychomotoryczne, oscylujące pomiędzy takimi skrajnościami jak pobudzenie i osłupienie lub automatyczna uległość i negatywizm. Nienaturalne postawy i pozycje ciała mogą utrzymywać się przez długi czas. Uderzającą cechą tego stanu mogą być epizody gwałtownego pobudzenia. Objawy katatoniczne mogą łączyć się ze stanami podobnymi do snu (oneroidalnymi) – z wyrazistymi omamami scenicznymi. Osłupienie katatoniczne
Schizofreniczna:
• katalepsja
• katatonia
• giętkość woskowa

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
217

F20.3 Schizofrenia niezróżnicowana
Stany psychotyczne, które spełniają ogólne kryteria diagnostyczne schizofrenii, lecz nie przypominają żadnej z postaci F20.0–F20.2, bądź wykazują cechy więcej niż jednej z tych kategorii, bez wyraźnej przewagi określonego zespołu cech diagnostycznych. Schizofrenia atypowa Nie obejmuje: ostre zaburzenie psychotyczne podobne do schizofrenii (F23.2) schizofrenia przewlekła niezróżnicowana (F20.5) depresja poschizofreniczna (F20.4)

F20.4 Depresja poschizofreniczna
Epizod depresyjny, czasem przedłużony, który następuje po psychozie schizofrenicznej. Niektóre objawy
schizofreniczne, pozytywne lub negatywne, powinny jeszcze występować, lecz nie dominują już w obrazie klinicznym. Tego rodzaju zaburzenia depresyjne wiążą się ze zwiększonym ryzykiem samobójstwa. Jeżeli u pacjenta nie występują już żadne objawy schizofreniczne, wówczas należy rozpoznać epizod depresyjny (F32.–). Jeżeli objawy schizofreniczne są nadal wyraźne i nasilone, wówczas należy rozpoznać właściwą postać schizofrenii (F20.0–F20.3).

F20.5 Schizofrenia rezydualna
Przewlekły etap rozwoju schizofrenii, w którym nastąpił wyraźny postęp psychozy od etapu wczesnego do etapu późnego nacechowanego długotrwałymi, choć nie zawsze nieodwracalnymi, objawami negatywnymi, takimi jak: spowolnienie psychoruchowe, ograniczenie aktywności, spłycenie afektu, bierność i brak inicjatywy, zubożenie ilości i treści wypowiedzi, upośledzenie komunikacji pozawerbalnej opartej na ekspresji twarzy, kontaktu wzrokowego, modulacji głosu i postawy ciała, niedostateczna dbałość o siebie i ubóstwo zachowań społecznych. Schizofrenia przewlekła niezróżnicowana Stan resztkowy (schizofreniczny) Schizofreniczny stan rezydualny

F20.6 Schizofrenia prosta
Zaburzenie to odznacza się powolnym, lecz postępującym rozwojem dziwactw w sposobie zachowania i niezdolnością do spełniania wymagań społecznych oraz całościowym spadkiem sprawności. Charakterystyczne objawy negatywne schizofrenii rezydualnej (np. spłycenie afektu, brak woli) rozwijają się bez jakichkolwiek poprzedzających zauważalnych objawów psychotycznych.

F20.8 Schizofrenia innego rodzaju
Schizofrenia cenestopatyczna
Zaburzenie podobne do schizofrenii BNO
Psychoza podobna do schizofrenii BNO
Nie obejmuje: krótkotrwałe zaburzenie podobne do schizofrenii (F23.2)

F20.9 Schizofrenia, nieokreślona

F21 Zaburzenie schizotypowe
Zaburzenie to cechuje się ekscentrycznym zachowaniem oraz nieprawidłowościami myślenia i afektu zbliżonymi do zmian spotykanych w schizofrenii, choć w żadnym etapie nie występują tu zdecydowanie odchylenia charakterystyczne dla schizofrenii. Objawy mogą obejmować: chłodny lub niedostosowany afekt, anhedonię, dziwne lub ekscentryczne zachowanie, skłonność do społecznego wycofywania się, paranoidalne i dziwaczne idee nieosiągające poziomu rzeczywistych urojeń, zaburzenia myślenia i postrzegania, niekiedy przemijające epizody quasi-psychotyczne z nasilonymi iluzjami, omamami słuchowymi lub innymi oraz myślami podobnymi do urojeń, zwykle pojawiające się bez udziału czynników zewnętrznych. Nie ma wyraźnego początku, a rozwój i przebieg mają zwykle cechy właściwe
zaburzeniom osobowości.
Utajona reakcja schizofreniczna
Schizofrenia:
• typu borderline
• utajona
• prepsychotyczna
• zwiastunowa
• rzekomonerwicowa
• rzekomopsychopatyczna
Schizotypowe zaburzenia osobowości
Nie obejmuje: zespół Aspergera (F84.5)
osobowość schizoidalna (F60.1)

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
218

F22 Uporczywe zaburzenia urojeniowe
Jedyną lub najbardziej charakterystyczną cechą kliniczną tych różnorodnych zaburzeń jest obecność trwałych urojeń, których nie można zaklasyfikować jako organicznych, schizofrenicznych czy afektywnych. Zaburzenia urojeniowe, które utrzymują się krócej niż kilka miesięcy należy klasyfikować, przynajmniej tymczasowo, w kategorii F23.–.

F22.0 Zaburzenie urojeniowe
Zaburzenie cechujące się rozwojem albo pojedynczego urojenia, albo zespołu powiązanych ze sobą urojeń, które zwykle utrzymują się przez długi czas, czasem do końca życia. Urojenia mają bardzo różnorodną treść. Wyraźne i trwałe omamy słuchowe (głosy), objawy schizofreniczne, takie jak urojenia oddziaływania czy znaczne spłycenie afektu, jak również oczywiste dowody choroby mózgu są sprzeczne z tym rozpoznaniem. Jednakże występujące okazjonalnie lub przemijające omamy słuchowe, szczególnie u starszych pacjentów, nie wykluczają tego rozpoznania, pod warunkiem, że nie są one typowo schizofreniczne i stanowią jedynie niewielką część całego obrazu klinicznego.
Paranoja
Psychoza paranoidalna
Stan paranoidalny
Parafrenia (późna)
Sensytywny zespół urojeń odnoszących
Nie obejmuje: osobowość paranoiczna (F60.0)
paranoidalna:
• psychoza psychogenna (F23.3)
• reakcja (F23.3)
• schizofrenia (F20.0)

F22.8 Inne uporczywe zaburzenia urojeniowe
W tej grupie zaburzeń pojedynczemu urojeniu lub zespołowi urojeń towarzyszą utrwalone omamy o charakterze głosów albo objawy schizofreniczne, które nie uzasadniają rozpoznania schizofrenii (F20.–).
Urojeniowa dysmorfofobia Inwolucyjny stan paranoidalny Paranoja pieniacza

F22.9 Uporczywe zaburzenia urojeniowe, nieokreślone

F23 Ostre i przemijające zaburzenia psychotyczne
Heterogenna grupa zaburzeń charakteryzujących się ostrym występowaniem takich objawów psychotycznych jak urojenia, omamy i inne zaburzenia postrzegania, a także znaczną dezorganizacją dotychczasowego zachowania. Ostry początek definiowany jest jako rozwój (pod postacią crescendo) wyraźnie nieprawidłowego obrazu klinicznego w czasie około dwóch tygodni lub krótszym. W zaburzeniu tym nie mogą występować dowody na uwarunkowania organiczne. Zagubienie i zakłopotanie są częste, lecz dezorientacja co do czasu, miejsca i osoby nie jest na tyle uporczywa ani głęboka, aby możliwe było rozpoznanie organicznie uwarunkowanych zaburzeń świadomości (F05.–). Całkowity powrót do zdrowia następuje zwykle w ciągu kilku miesięcy, często w ciągu kilku tygodni lub nawet dni.
Jeżeli zaburzenia utrzymują się dłużej, wówczas zwykle konieczna jest zmiana zaklasyfikowania. Zaburzenie to może, lecz nie musi wiązać się z ostrym stresem, określanym na ogół jako silnie traumatyzujące wydarzenia, które miały miejsce jeden do dwóch tygodni przed wystąpieniem zaburzeń.

F23.0 Ostre wielopostaciowe zaburzenie psychotyczne bez objawów schizofrenii
Ostre zaburzenie psychotyczne, w którym omamy, urojenia i inne zaburzenia postrzegania są wyraziste, lecz ulegają szybkim zmianom – z dnia na dzień lub nawet z godziny na godzinę. Często występuje też ekscytacja emocjonalna z intensywnym, przemijającym uczuciem szczęścia lub ekstazy albo lęku i drażliwości. Wielopostaciowość i niestałość są charakterystycznymi cechami całego obrazu klinicznego, a objawy psychotyczne nie uzasadniają rozpoznania schizofrenii (F20.–). Zaburzenia takie mają często nagły początek, rozwijając się gwałtownie w ciągu kilku dni; objawy często ustępują w krótkim czasie i nie nawracają. Jeżeli objawy utrzymują się przez dłuższy czas, wówczas rozpoznanie należy zmienić na uporczywe zaburzenia urojeniowe (F22.–). Bouffée délirante bez objawów schizofrenii lub nieokreślona
Psychoza cykloidalna bez objawów schizofrenii lub nieokreślona

F23.1 Ostre wielopostaciowe zaburzenie psychotyczne z objawami schizofrenii
Ostre zaburzenia psychotyczne z wielopostaciowym i niestabilnym obrazem klinicznym opisanym w F23.0; mimo niestabilności, w przebiegu tych zaburzeń przez większość czasu występują także niektóre objawy typowe dla schizofrenii. Jeżeli objawy schizofreniczne utrwalają się, wówczas należy zmienić rozpoznanie na schizofrenię (F20.–). Bouffée délirante z objawami schizofrenii Psychoza cykloidalna z objawami schizofrenii

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
219

F23.2 Ostre zaburzenie psychotyczne podobne do schizofrenii
Ostre zaburzenie, w którym objawy psychotyczne są względnie stałe i spełniają kryteria diagnostyczne schizofrenii, jednakże trwają one krócej niż około jednego miesiąca; nie występuje również wielopostaciowość i niestabilność opisane w F23.0. Jeżeli objawy schizofreniczne utrwalają się, wówczas należy zmienić rozpoznanie na schizofrenię (F20.–).
Schizofrenia ostra (niezróżnicowana)
Krótkotrwałe zaburzenie podobne do schizofrenii
Krótkotrwała psychoza podobna do schizofrenii
Oneirofrenia
Reakcja schizofreniczna
Nie obejmuje: organiczne zaburzenia urojeniowe [podobne do schizofrenii] (F06.2)
zaburzenie podobne do schizofrenii BNO (F20.8)

F23.3 Inne ostre zaburzenie psychotyczne z przewagą urojeń
Ostre zaburzenia psychotyczne, których główną cechą kliniczną są względnie trwałe urojenia lub omamy, które jednak nie uzasadniają rozpoznania schizofrenii (F20.–). Jeżeli urojenia utrzymują się przez dłuższy czas, wówczas rozpoznanie należy zmienić na uporczywe zaburzenia urojeniowe (F22.–).
Reakcja paranoidalna Psychogenna psychoza paranoidalna

F23.8 Inne ostre i przemijające zaburzenia psychotyczne
Wszelkie inne określone ostre zaburzenia psychotyczne, bez dowodów podłoża organicznego i podstaw
zaklasyfikowania do F23.0–F23.3.

F23.9 Ostre i przemijające zaburzenia psychotyczne, nieokreślone
Krótkotrwała psychoza reaktywna BNO
Psychoza reaktywna

F24 Indukowane zaburzenie urojeniowe
Zaburzenie urojeniowe podzielane przez dwie osoby lub przez więcej osób blisko powiązanych ze sobą emocjonalnie. Tylko jedna z tych osób wykazuje objawy pierwotnego zaburzenia psychotycznego; u pozostałych osób urojenia są tylko wzbudzane i zwykle ustępują, gdy osoby te są od siebie oddzielone.
Folie à deux
Indukowane:
• zaburzenie paranoidalne
• zaburzenie psychotyczne

F25 Zaburzenia schizoafektywne
Epizodyczne zaburzenia z intensywnymi objawami zarówno afektywnymi, jak i schizofrenicznymi, które jednak nie uzasadniają rozpoznania ani schizofrenii, ani epizodu depresyjnego czy maniakalnego. Inne stany z objawami afektywnymi, które nakładają się na wcześniej występującą psychozę schizofreniczną lub współistnieją bądź pojawiają się naprzemiennie z utrwalonymi zaburzeniami urojeniowymi innego rodzaju, należy klasyfikować w kategoriach F20–F29. Objawy psychotyczne w chorobach afektywnych, które nie są zgodne z nastrojem, nie uzasadniają rozpoznania zaburzeń schizoafektywnych.

F25.0 Zaburzenie schizoafektywne, typ maniakalny
Są to zaburzenia z tak wyrazistymi objawami zarówno schizofrenicznymi, jak i maniakalnymi, iż brak jest podstaw do rozpoznania schizofrenii lub epizodu maniakalnego. Kategorii tej należy używać tak w stosunku do pojedynczego epizodu, jak i wobec nawracającego zaburzenia, w którym większość stanowią epizody schizoafektywne typu maniakalnego. Psychoza schizoafektywna, typ maniakalny Psychoza podobna do schizofrenii, typ maniakalny

F25.1 Zaburzenie schizoafektywne, typ depresyjny
Są to zaburzenia z tak wyrazistymi objawami zarówno schizofrenicznymi, jak i depresyjnymi, iż brak jest podstaw do rozpoznania schizofrenii lub epizodu depresyjnego. Kategorii tej należy używać tak w stosunku do pojedynczego epizodu, jak i wobec nawracającego zaburzenia, w którym większość stanowią epizody schizoafektywne typu depresyjnego. Psychoza schizoafektywna, typ depresyjny Psychoza podobna do schizofrenii, typ depresyjny

F25.2 Zaburzenie schizoafektywne, typ mieszany
Schizofrenia cykliczna
Mieszana psychoza schizofreniczna i afektywna

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
220

F25.8 Inne zaburzenia schizoafektywne

F25.9 Zaburzenia schizoafektywne, nieokreślone
Psychoza schizoafektywna BNO

F28 Inne nieorganiczne zaburzenia psychotyczne
Zaburzenia urojeniowe lub omamowe, które nie uzasadniają rozpoznania schizofrenii (F20.–), uporczywych zaburzeń urojeniowych (F22.–), ostrych i przemijających zaburzeń psychotycznych (F23.–), psychotycznych postaci epizodu maniakalnego (F30.2) ani ciężkiego epizodu depresyjnego (F32.3). Przewlekła psychoza omamowa

F29 Nieokreślona psychoza nieorganiczna
Psychoza BNO
Nie obejmuje: zaburzenia psychiczne BNO (F99)
psychoza organiczna lub objawowa BNO (F09)
Zaburzenia nastroju [afektywne]

(F30–F39)

Ta część obejmuje zaburzenia charakteryzujące się przede wszystkim zmianą afektu lub nastroju w kierunku depresji (z towarzyszącym niepokojem lub bez niepokoju) lub nastroju podwyższonego. Zmianie nastroju towarzyszy zazwyczaj zmiana napędu; większość pozostałych objawów jest albo wtórna, albo zrozumiała w kontekście zmiany nastroju i aktywności. Większość tego typu zaburzeń ma charakter nawrotowy, a ich epizody często bywają spowodowane przez stresujące wydarzenia lub sytuacje.

F30 Epizod maniakalny
Zaliczone do tej grupy kategorie diagnostyczne dotyczą wyłącznie pojedynczego epizodu chorobowego. Epizody hipomanii lub manii stwierdzone u osób, które przebyły wcześniej zaburzenia afektywne (depresja, hipomania, mania, zespoły mieszane) należy zaliczyć do zaburzeń afektywnych dwubiegunowych (F31.–). Obejmuje: zaburzenia dwubiegunowe, pojedynczy epizod maniakalny

F30.0 Hipomania
Zaburzenie to cechuje dłużej utrzymujące się wzmożenie nastroju, zwiększenie energii i aktywności oraz zazwyczaj wyraźnie wzmożone samopoczucie dotyczące wydolności fizycznej i psychicznej. Występują również: zwiększona liczba kontaktów z otoczeniem, gadatliwość, spoufalanie się, wzmożenie popędu seksualnego i zmniejszona potrzeba snu, jednak nasilenie tych objawów zazwyczaj nie zaburza w sposób poważny zdolności do pracy i nie jest przyczyną odrzucenia przez otoczenie. Zamiast często występującej dobrodusznej towarzyskości pojawiać się może drażliwość, zarozumiałość, zachowania prostackie. Zaburzeniom nastroju i zachowania nie towarzyszą omamy ani urojenia.

F30.1 Mania bez objawów psychotycznych
Wzmożenie nastroju jest nieadekwatne do sytuacji pacjenta i może zmieniać się od beztroskiej dobroduszności (jowialności) do niekontrolowanego podniecenia. Bardzo dobremu samopoczuciu towarzyszy wzmożona energia prowadząca do nadmiernej aktywności, wielomówność, zmniejszona potrzeba snu. Występują trudności w utrzymaniu uwagi oraz znaczne roztargnienie. Samoocena jest wyraźnie zawyżona z ideami wielkościowymi i dużą pewnością siebie. Brak normalnych zahamowań w kontaktach społecznych może być przyczyną zachowań lekkomyślnych, nierozważnych, nieadekwatnych do sytuacji, niezgodnych z charakterem pacjenta.

F30.2 Mania z objawami psychotycznymi
Oprócz objawów i cech wymienionych w F30.1 występują urojenia (zwykle wielkościowe) lub omamy (są to zazwyczaj głosy skierowane wprost do pacjenta), albo też podniecenie, wzmożona aktywność ruchowa i gonitwa myśli osiągają tak skrajne nasilenie, że pacjenta nie można zrozumieć, ani nawiązać z nim rzeczowego kontaktu.
Mania z:
• objawami psychotycznymi zgodnymi z nastrojem
• objawami psychotycznymi niezgodnymi z nastrojem
Zahamowanie w przebiegu manii

F30.8 Inne epizody maniakalne

F30.9 Epizod maniakalny, nieokreślony

Mania BNO

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
221

F31 Zaburzenia afektywne dwubiegunowe
Zaburzenia charakteryzujące się występowaniem dwóch lub więcej epizodów chorobowych z wyraźnie zaburzonym nastrojem i aktywnością w postaci podwyższenia nastroju, wzmożonej energii i aktywności (hipomania lub mania) lub obniżenia nastroju oraz energii i aktywności (depresja). Do zaburzeń dwubiegunowych zalicza się również nawracające epizody hipomanii lub manii.
Obejmuje: maniakalno-depresyjna:
• choroba
• psychoza
• reakcja
Nie obejmuje: zaburzenia dwubiegunowe, pojedynczy epizod maniakalny (F30.–)
cyklotymia (F34.0)

F31.0 Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie epizod hipomanii
Pacjent znajduje się obecnie w stanie hipomanii i przebył w przeszłości co najmniej jeden inny epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny, depresyjny lub mieszany).

F31.1 Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie epizod maniakalny bez objawów
psychotycznych
Pacjent znajduje się obecnie w stanie maniakalnym bez objawów psychotycznych (opisanym w F30.1) i przebył w przeszłości co najmniej jeden inny epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny, depresyjny lub mieszany).

F31.2 Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie epizod maniakalny z objawami psychotycznymi
Pacjent znajduje się obecnie w stanie maniakalnym z objawami psychotycznymi (opisanym w F30.2) i przebył w przeszłości co najmniej jeden inny epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny, depresyjny lub mieszany).

F31.3 Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie epizod depresji o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu
Pacjent znajduje się obecnie w stanie depresji, taka jak w epizodzie depresyjnym o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu (F32.0 lub F32.1) i przebył w przeszłości co najmniej jeden potwierdzony epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny lub mieszany).

F31.4 Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie epizod ciężkiej depresji bez objawów psychotycznych
Pacjent znajduje się obecnie w stanie depresji, tak jak w epizodzie ciężkiej depresji bez objawów psychotycznych (F32.2) i przebył w przeszłości co najmniej jeden potwierdzony epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny lub mieszany).

F31.5 Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie epizod ciężkiej depresji z objawami
psychotycznymi
Pacjent znajduje się obecnie w stanie depresji, tak jak w epizodzie ciężkiej depresji z objawami psychotycznymi (F32.3) i przebył w przeszłości co najmniej jeden potwierdzony epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny lub mieszany).

F31.6 Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie epizod mieszany
Pacjent przebył co najmniej jeden potwierdzony epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny, depresyjny lub mieszany), a obecnie występują szybko zmieniające się objawy depresji i manii lub objawy obu zespołów występują jednocześnie. Nie obejmuje: pojedynczy epizod mieszanych zaburzeń afektywnych (F38.0)

F31.7 Zaburzenie afektywne dwubiegunowe, obecnie remisja
Pacjent przebył co najmniej jeden potwierdzony epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny lub mieszany) i dodatkowo co najmniej jeden inny epizod zaburzeń afektywnych (hipomaniakalny, maniakalny, depresyjny lub mieszany), jednak obecnie (od kilku miesięcy) nie występują żadne wyraźniejsze zaburzenia nastroju. Kod ten należy również stosować w okresie remisji w czasie postępowania profilaktycznego.

F31.8 Inne zaburzenia afektywne dwubiegunowe
Zaburzenie dwubiegunowe typu II
Nawracające epizody maniakalne BNO

F31.9 Zaburzenia afektywne dwubiegunowe, nieokreślone

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
222

F32 Epizod depresyjny
W typowych łagodnych, umiarkowanych lub ciężkich epizodach depresyjnych pacjent cierpi z powodu obniżenia nastroju, ubytku energii, zmniejszenia aktywności. Zmniejszone jest odczuwanie przyjemności, zakres zainteresowań i koncentracja są obniżone, często pojawia się znaczne zmęczenie, nawet po małym wysiłku. Sen jest zwykle zaburzony, apetyt obniżony. Samoocena i pewność siebie są niemal zawsze zmniejszone, nawet w łagodnych stanach depresyjnych pojawiają się idee winy i małej wartości. Obniżenie nastroju nie ulega większym zmianom w kolejnych dniach, jest niezależne od bieżących wydarzeń, mogą mu towarzyszyć tzw. objawy somatyczne: utrata zainteresowania
przyjemnością i obniżenie zdolności do jej przeżywania, wczesne budzenie się (kilka godzin wcześniej niż zwykle), narastanie depresji w godzinach porannych, wyraźne zahamowanie psychoruchowe, pobudzenie ruchowe, utrata apetytu, ubytek masy ciała i utrata libido. W zależności od liczby i nasilenia objawów epizod depresyjny można określić jako łagodny, umiarkowany lub ciężki.
Obejmuje: pojedynczy epizod:
• reakcji depresyjnej
• depresji psychogennej
• depresji reaktywnej
Nie obejmuje: zaburzenia przystosowania (F43.2)
nawracające zaburzenia depresyjne (F33.–)
stany związane z zaburzeniami zachowania w F91.– (F92.0)

F32.0 Epizod depresji łagodny
Zazwyczaj występują dwa lub trzy z wyżej wymienionych objawów. Pacjent jest z tego powodu zaniepokojony i zwykle jest w stanie podołać większości swoich obowiązków.

F32.1 Epizod depresji umiarkowany
Zazwyczaj występują cztery lub więcej z wyżej wymienionych objawów, a pacjent może mieć duże trudności z wykonywaniem codziennych obowiązków.

F32.2 Epizod depresji ciężki, bez objawów psychotycznych
Epizod depresji, w którym kilka z wyżej wymienionych objawów osiąga znaczne nasilenie i jest źródłem
przygnębienia; typowa jest utrata poczucia własnej wartości, niska samoocena i poczucie winy. Często pojawiają się myśli i próby samobójcze, zazwyczaj występuje też szereg objawów somatycznych.
Depresja z podnieceniem
Depresja duża
Depresja witalna
pojedynczy epizod bez objawów psychotycznych

F32.3 Epizod depresji ciężki, z objawami psychotycznymi
Epizod depresji jak opisany w F32.2, ale z omamami, urojeniami, zahamowaniem psychoruchowym lub osłupieniem uniemożliwiającym wykonywanie podstawowych codziennych czynności; stan ten może zagrażać życiu w związku z ryzykiem samobójstwa, odwodnieniem lub głodowaniem. Treść omamów i urojeń może, ale nie musi być zgodna z obniżonym nastrojem.
Pojedynczy epizod:
• dużej depresji z objawami psychotycznymi
• psychozy depresyjnej psychogennej
• depresji psychotycznej
• psychozy depresyjnej reaktywnej

F32.8 Inne epizody depresyjne
Depresja atypowa
Pojedyncze epizody depresji maskowanej BNO

F32.9 Epizod depresyjny, nieokreślony
Depresja BNO
Zaburzenia depresyjne BNO

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
223

F33 Zaburzenia depresyjne nawracające
Zaburzenia te cechują się powtarzającymi się epizodami depresji, opisanej jako epizod depresyjny (F32.–), bez jakichkolwiek niezależnych epizodów wzmożonego nastroju i zwiększonej energii (mania) w przeszłości. Bezpośrednio po epizodzie depresyjnym mogą jednak wystąpić krótkotrwałe stany podwyższenia nastroju i zwiększonej aktywności (hipomania), niekiedy związane ze stosowaniem leczenia przeciwdepresyjnego. Cięższe postacie nawracających zaburzeń depresyjnych (F33.2 i F33.3) wykazują wiele cech wspólnych z wcześniejszymi koncepcjami diagnostycznymi, takimi jak: depresja w przebiegu psychozy maniakalno-depresyjnej, melancholia, depresja witalna i depresja endogenna. Pierwszy epizod może wystąpić w każdym wieku, począwszy od dzieciństwa aż do wieku podeszłego. Początek bywa ostry lub powolny, czas trwania od kilku tygodni do wielu miesięcy. Ryzyko pojawienia się epizodu maniakalnego u chorych z nawracającymi zaburzeniami depresyjnymi nigdy całkowicie nie
znika, niezależnie od liczby przebytych epizodów depresyjnych. W przypadku pojawienia się epizodu maniakalnego rozpoznanie należy zmienić na zaburzenia afektywne dwubiegunowe (F31.–).
Obejmuje: nawracające epizody:
• reakcji depresyjnej
• depresji psychogennej
• depresji reaktywnej
zaburzenie depresyjne zależne od pory roku
Nie obejmuje: nawracające krótkotrwałe epizody depresyjne (F38.1)

F33.0 Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie epizod depresyjny łagodny
Zaburzenie charakteryzują nawracające epizody depresji. Obecny epizod wykazuje łagodne nasilenie, jak F32.0, a w przeszłości nie występowały zaburzenia maniakalne.

F33.1 Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie epizod depresyjny umiarkowany
Zaburzenie charakteryzują nawracające epizody depresji. Obecny epizod wykazuje umiarkowane nasilenie, jak F32.1, a w przeszłości nie występowały zaburzenia maniakalne.

F33.2 Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie epizod depresji ciężkiej bez objawów
psychotycznych
Zaburzenie charakteryzują nawracające epizody depresji. Obecny epizod wykazuje ciężkie nasilenie bez objawów psychotycznych, jak F32.2, a w przeszłości nie występowały zaburzenia maniakalne. Depresja endogenna bez objawów psychotycznych Duża depresja nawracająca, bez objawów psychotycznych
Psychoza maniakalno-depresyjna, postać depresyjna bez objawów psychotycznych, Depresja witalna nawracająca, bez objawów psychotycznych

F33.3 Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie epizod depresji ciężkiej z objawami
psychotycznymi
Zaburzenie charakteryzują nawracające epizody depresji. Obecny epizod wykazuje ciężkie nasilenie z objawami psychotycznymi, jak F32.3, a w przeszłości nie występowały zaburzenia maniakalne. Depresja endogenna z objawami psychotycznymi Psychoza maniakalno-depresyjna, postać depresyjna z objawami psychotycznymi
Nawracające ciężkie epizody:
• dużej depresji z objawami psychotycznymi
• psychozy depresyjnej psychogennej
• depresji psychotycznej
• psychozy depresyjnej reaktywnej

F33.4 Zaburzenie depresyjne nawracające, obecnie stan remisji
Pacjent przebył w przeszłości dwa lub więcej epizodów depresyjnych, takich jak F33.0–F33.3, ale w okresie ostatnich kilku miesięcy nie występują objawy depresji.

F33.8 Inne nawracające zaburzenia depresyjne

F33.9 Nawracające zaburzenia depresyjne, nieokreślone
Depresja jednobiegunowa BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
224

F34 Uporczywe zaburzenia nastroju [afektywne]
Zaburzenia nastroju, które utrzymują się przewlekle, mają zmienne nasilenie, przy czym większość epizodów nie osiąga nasilenia pozwalającego na rozpoznanie hipomanii ani epizodów depresji łagodnej. Ponieważ zaburzenia te utrzymują się przez wiele lat, a niekiedy przez większą część dorosłego życia pacjenta, są one przyczyną znacznego przygnębienia i istotnie ograniczają możliwości życiowe pacjenta. W niektórych przypadkach na uporczywe zaburzenia nastroju mogą nakładać się nawracające lub jednorazowe epizody manii lub depresji.

F34.0 Cyklotymia
Utrzymujące się stale wahania nastroju w postaci licznych okresów depresji i łagodnie wzmożonego samopoczucia, które nie są na tyle nasilone i długotrwałe, aby można było rozpoznać zaburzenia afektywne dwubiegunowe (F31.–) lub zaburzenia depresyjne nawracające (F33.–). Cyklotymia występuje często u krewnych pacjentów z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi. U niektórych osób z cyklotymią mogą występować zaburzenia afektywne dwubiegunowe.
Afektywne zaburzenia osobowości
Osobowość cykloidalna
Osobowość cyklotymiczna

F34.1 Dystymia
Przewlekłe obniżenie nastroju, trwające przynajmniej przez kilka lat, które nie jest wystarczająco ciężkie lub w którym poszczególne epizody nie są na tyle długotrwałe, aby można było rozpoznać nawracające zaburzenia depresyjne o nasileniu ciężkim, umiarkowanym lub łagodnym (F33.–). Nerwica depresyjna
Depresyjne zaburzenia osobowości
Depresja nerwicowa
Przewlekła depresja lękowa
Nie obejmuje: depresja lękowa (łagodna lub nieuporczywa) (F41.2)

F34.8 Inne uporczywe zaburzenia nastroju [afektywne]

F34.9 Uporczywe zaburzenia nastroju [afektywne], nieokreślone

F38 Inne zaburzenia nastroju [afektywne]
Jakiekolwiek inne zaburzenia nastroju, których nasilenie lub czas trwania nie pozwalają zaliczyć ich do kategorii F30‒F34.

F38.0 Inne występujące pojedynczo zaburzenia nastroju [afektywne]
Epizod mieszanych zaburzeń afektywnych

F38.1 Inne nawracające zaburzenia nastroju [afektywne]
Nawracające krótkie epizody depresyjne

F38.8 Inne określone zaburzenia nastroju [afektywne]

F39 Zaburzenia nastroju [afektywne], nieokreślone
Psychoza afektywna BNO

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
225

Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną
(F40–F48)

Nie obejmuje: stany związane z zaburzeniami zachowania w F91.– (F92.8)

F40 Zaburzenia lękowe w postaci fobii
W tej grupie zaburzeń lęk wywoływany jest tylko lub przede wszystkim przez pewne określone sytuacje, które w rzeczywistości nie są groźne. W następstwie tego pacjent w charakterystyczny sposób unika tych sytuacji, a zetknąwszy się z nimi odczuwa przerażenie. Obawy pacjenta mogą koncentrować się na pojedynczych doznaniach, takich jak kołatanie serca lub uczucie omdlewania. Często są one powiązane z lękiem przed śmiercią, utratą kontroli nad postępowaniem czy przed chorobą psychiczną. Sama myśl o znalezieniu się w sytuacji fobicznej powoduje zazwyczaj wystąpienie lęku antycypacyjnego. Lęk fobiczny często współwystępuje z depresją. Odpowiedź na to, czy należy postawić oba rozpoznania: lęku fobicznego i epizodu depresyjnego, czy też tylko jedno, zależy od przebiegu tych dwóch zaburzeń w czasie, wyników rozpoznania różnicowego, a także od zamierzeń terapeutycznych w czasie badania.

F40.0 Agorafobia
Termin ten oznacza wyraźnie określoną grupę fobii obejmujących strach przed wyjściem z domu, wejściem do sklepu, przed tłumem i miejscami publicznymi, czy przed samotnym podróżowaniem pociągiem, autobusem lub samolotem. Częstą cechą zarówno obecnego, jak i poprzednich epizodów jest występowanie lęku napadowego. Jako dodatkowe cechy zaburzenia występują również objawy depresyjne, natręctwa i fobie społeczne. Nierzadko zdarza się unikanie sytuacji fobicznych, w związku z czym niektórzy pacjenci nie mają doświadczeń z odczuwaniem intensywnego lęku. Agorafobia bez lęku panicznego w wywiadzie, Agorafobia z lękiem panicznym

F40.1 Fobie społeczne
Polega na strachu przed oceną innych ludzi, który prowadzi do unikania sytuacji społecznych. Bardziej uogólnione fobie społeczne zwykle wiążą się z niską samooceną i strachem przed krytyką. Mogą one przejawiać się w formie dolegliwości takich jak czerwienienie się, drżenie rąk, nudności lub parcie na mocz. Pacjent często bywa przekonany, że te wtórne przejawy lęku stanowią pierwotny problem. Objawy mogą nasilać się aż do napadu lęku panicznego. Antropofobia, Nerwica społeczna

F40.2 Specyficzne (izolowane) postacie fobii
Fobie ograniczone do bardzo specyficznych sytuacji, jak przebywanie w pobliżu niektórych zwierząt, wysokość, burza z piorunami, ciemność, lot samolotem, zamknięte przestrzenie, korzystanie z publicznych toalet, jedzenie pewnych pokarmów, wizyta u dentysty, widok krwi czy ran. Choć sytuacja wywołująca jest wyraźnie określona, kontakt z nią może spowodować napad paniki, jak w agorafobii czy w fobiach społecznych.
Akrofobia
Fobie związane ze zwierzętami
Klaustrofobia
Klaustrofobia
Nie obejmuje: dysmorfofobia (nieurojeniowa) (F45.2)
fobia choroby (F45.2)

F40.8 Inne zaburzenia lękowe w postaci fobii

F40.9 Fobie nieokreślone
Fobia BNO
Stan fobii BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
226

F41 Inne zaburzenia lękowe
Głównym objawem tych zaburzeń jest lęk, który nie ogranicza się do żadnej określonej sytuacji. Występować mogą również objawy depresyjne i natręctwa, a nawet niektóre elementy lęku fobicznego, są one jednak wyraźnie wtórne lub mniej nasilone.

F41.0 Zaburzenie lękowe z napadami lęku [lęk paniczny]
Istotną cechą tego zaburzenia są nawracające napady ostrego lęku (stany paniki), które nie są ograniczone do jakiejś szczególnej sytuacji czy okoliczności, w związku z czym są niemożliwe do przewidzenia. Podobnie jak w innych zaburzeniach lękowych, podstawowe objawy obejmują nagłe wystąpienie kołatania serca, bólu w klatce piersiowej, uczucia duszności, zawrotów głowy, a także poczucie obcości własnej osoby (depersonalizacja) lub otoczenia (derealizacja). Często występuje wtórny strach przed śmiercią, utratą kontroli czy chorobą psychiczną. Nie należy stawiać rozpoznania lęku panicznego jako rozpoznania podstawowego, jeżeli u pacjenta w okresie pojawienia się napadów paniki stwierdzono zaburzenie depresyjne; w takim wypadku napady lękowe są prawdopodobnie wtórne w stosunku do depresji.
Lęk paniczny:
• napad
• stan
Nie obejmuje: zaburzenia lękowe z napadami lęku z agorafobią (F40.0)

F41.1 Zaburzenia lękowe uogólnione
Podstawową cechą jest tu uogólniony i uporczywy lęk niezwiązany z żadnymi określonymi sytuacjami zewnętrznymi (lęk „wolnopłynący”). Dominujące objawy są zróżnicowane. Należą do nich skargi na stałe uczucie zdenerwowania, drżenie, napięcie mięśniowe, pocenie się, zawroty głowy, przyspieszone bicie serca i uczucie ucisku w nadbrzuszu. Pacjent często wypowiada obawy, że on sam lub ktoś z jego bliskich wkrótce zachoruje lub będzie miał wypadek.
Nerwica lękowa
Reakcja lękowa
Stan lękowy
Nie obejmuje: neurastenia (F48.0)

F41.2 Zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane
Kategorię tę należy stosować, gdy występują objawy lęku i depresji, ale żadne z nich nie przeważa w sposób zdecydowany i żaden z objawów rozważany oddzielnie nie osiąga stopnia nasilenia, który uzasadniałby postawienie rozpoznania. Jeśli występuje zarówno lęk, jak i depresja w nasileniu uzasadniającym te rozpoznania, wówczas należy uwzględnić oba zaburzenia, a nie omawianą tu kategorię mieszaną. Depresja lękowa (łagodna lub nieuporczywa)

F41.3 Inne mieszane zaburzenia lękowe
Objawy lęku współwystępują tu z cechami innych zaburzeń z kategorii F42–F48. Żaden z objawów rozważany z osobna nie jest dostatecznie nasilony, aby uzasadnić postawienie odpowiedniego rozpoznania.

F41.8 Inne określone zaburzenia lękowe
Histeria lękowa

F41.9 Zaburzenia lękowe, nieokreślone
Lęk BNO

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
227

F42 Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne
Istotną cechą tego zaburzenia są nawracające uporczywe myśli natrętne lub czynności przymusowe. Myśli natrętne to idee, wyobrażenia czy impulsy, które pojawiają się w świadomości w sposób stereotypowy. Nieomal zawsze są przeżywane w sposób przykry i pacjent często próbuje bezskutecznie się im przeciwstawiać. Chociaż pojawiają się wbrew woli i budzą wewnętrzny sprzeciw, są mimo wszystko uznawane za własne myśli. Czynności przymusowe czy rytuały są to stereotypowe i wielokrotnie powtarzane zachowania. Nie sprawiają one pacjentowi przyjemności, ani też nie są związane z wykonywaniem użytecznych czynności. Mają one zapobiegać jakimś mało prawdopodobnym
wydarzeniom, które – według pacjenta – mogłyby nastąpić, gdyby zaniechał wykonania rytuału. Często te domniemane wydarzenia związane są z wyrządzeniem przez pacjenta krzywdy sobie lub komuś. Zachowanie to pacjent zwykle postrzega jako bezsensowne lub niepotrzebne i często próbuje mu się opierać. Zaburzenia te prawie zawsze łączą się z lękiem, który nasila się przy próbach zaniechania czynności przymusowej.

Obejmuje:

nerwica anankastyczna
nerwica natręctw
Nie obejmuje: osobowość anankastyczna (F60.5)

F42.0 Zaburzenie z przewagą myśli czy ruminacji natrętnych
Może przejawiać się w postaci myśli, wyobrażeń czy impulsów do działania, niemal zawsze bardzo przykrych dla pacjenta. Czasem myśli te mają postać niekończących się rozważań uniemożliwiających podejmowanie najprostszych decyzji niezbędnych w życiu codziennym. Powiązanie między natrętnymi ruminacjami a depresją jest szczególnie ścisłe. Rozpoznanie nerwicy natręctw należy preferować tylko w przypadku, gdy ruminacje powstają lub utrzymują się poza epizodem depresyjnym.

F42.1 Zaburzenie z przewagą czynności natrętnych [rytuały obsesyjne]
Większość czynności przymusowych dotyczy czystości (szczególnie mycia rąk), ciągłego porządkowania, czyszczenia i sprawdzania wszystkiego, w celu niedopuszczenia do niebezpiecznej sytuacji. U podstaw tego zachowania leży zazwyczaj strach przed niebezpieczeństwem zagrażającym pacjentowi, lub spowodowanym przez pacjenta, natomiast czynność rytualna jest bezskuteczną czy symboliczną próbą odwrócenia tego niebezpieczeństwa.

F42.2 Myśli i czynności natrętne, mieszane

F42.8 Inne natręctwa

F42.9 Natręctwa nieokreślone

F43 Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne
Podstawą wydzielenia tej kategorii zaburzeń są nie tylko objawy i przebieg, ale również stwierdzenie jednego z dwóch czynników przyczynowych: wyjątkowo stresującego wydarzenia życiowego, powodującego ostrą reakcję na stres albo znaczącej zmiany życiowej prowadzącej do trwałej, przykrej sytuacji, która powoduje zaburzenia adaptacyjne. Mniej ciężkie stresy psychospołeczne („wydarzenia życiowe”) mogą przyczyniać się do wystąpienia całego szeregu zaburzeń sklasyfikowanych w innych miejscach tego rozdziału, ale ich znaczenie etiologiczne nie jest zawsze oczywiste i zależy od osobniczej wrażliwości pacjenta. Oznacza to, że wydarzenia życiowe nie są konieczne, ani wystarczające aby wyjaśnić wystąpienie zaburzenia i kształtowanie się jego obrazu klinicznego. Natomiast zaburzenia ujęte w tej grupie powinny być zawsze bezpośrednią konsekwencją ostrego, ciężkiego stresu lub trwałej sytuacji urazowej. Wydarzenie stresowe, czy trwała przykra sytuacja jest pierwotnym i nadrzędnym czynnikiem przyczynowym, bez którego nie byłoby tego zaburzenia. Zaburzenia te można więc uważać za dezadaptacyjne reakcje na ostry lub przewlekły stres. Uniemożliwiają one skuteczne radzenie sobie i wskutek tego prowadzą do trudności w funkcjonowaniu społecznym.

F43.0 Ostra reakcja na stres
Przemijające zaburzenie, które rozwija się w odpowiedzi na wyjątkowo silny stres fizyczny lub psychiczny u osoby, która nie wykazuje innego zaburzenia psychicznego. Zaburzenie to zazwyczaj ustępuje w ciągu kilku godzin lub dni. Geneza i nasilenie ostrej reakcji na stres zależy przede wszystkim od osobniczej wrażliwości i umiejętności radzenia sobie ze stresem. Objawy cechuje duża różnorodność i zmienność. Na początku występuje stan „oszołomienia” z pewnym zawężeniem pola świadomości i uwagi, niemożnością rozumienia bodźców i zaburzeniami orientacji. Potem może pojawić się dalsze wyłączenie z otaczającej sytuacji (aż do osłupienia dysocjacyjnego – F44.2) albo pobudzenie i nadmierna aktywność (reakcja ucieczki lub fugi). Często występują wegetatywne znamiona panicznego lęku
(przyspieszona akcja serca, poty, zaczerwienienie). Objawy uzewnętrzniają się w ciągu kilku minut po zadziałaniu stresowego bodźca czy wydarzenia i zanikają w ciągu dwóch – trzech dni (często w okresie kilku godzin). Cały epizod może być objęty częściową lub całkowitą niepamięcią (F44.0). Jeżeli objawy utrzymują się dłużej, należy rozważyć możliwość zmiany rozpoznania.
Ostra:
• reakcja kryzysowa
• reakcja na stres
Wyczerpanie walką
Stan kryzysowy
Szok psychiczny

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
228

F43.1 Zaburzenie stresowe pourazowe
Opóźniona lub przedłużona reakcja na wydarzenie czy sytuację stresową (krótką lub długotrwałą) o wyjątkowo zagrażającym lub katastroficznym charakterze, która mogłaby wywołać niezwykle ciężkie przeżycia nieomal u każdego. Czynniki predysponujące, takie jak cechy osobowości (np. anankastyczna, asteniczna) lub wcześniejsze dekompensacje nerwicowe, mogą obniżać próg podatności na rozwój tego zaburzenia lub przyczynić się do zaostrzenia jego przebiegu, ale nie są one konieczne ani wystarczające do jego wystąpienia. Typowe objawy obejmują wielokrotne przeżywanie urazowej sytuacji w natrętnych wspomnieniach (reminiscencjach) i koszmarach sennych. Pojawiają się one na tle poczucia „odrętwienia” i przytępienia uczuciowego, odizolowania od innych ludzi, braku reakcji na otoczenie, anhedonii, a także unikania działań i sytuacji, które mogłyby przypomnieć przebyty uraz. Zazwyczaj
występuje stan nadmiernego pobudzenia wegetatywnego z nadmierną czujnością i wzmożoną reaktywnością na bodźce oraz bezsennością. Z powyższymi objawami i zmianami często związane są lęk i depresja i nierzadko występują myśli samobójcze. Zaburzenia pojawiają się po urazie, po okresie latencji, który może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Przebieg ma charakter zmienny, ale w większości przypadków można oczekiwać ustąpienia objawów. U niewielkiej części pacjentów zaburzenie może utrzymywać się przez wiele lat i może przejść w trwałą zmianę osobowości (F62.0).
Nerwica urazowa

F43.2 Zaburzenia adaptacyjne
Są to stany napięcia, niepokoju, przygnębienia i zaburzeń emocjonalnych, które powstają w okresie adaptacji do dużych zmian życiowych lub do stresującego wydarzenia życiowego i zazwyczaj utrudniają społeczne przystosowanie i efektywne działanie. Stresor może zaburzać integralność społecznego układu odniesienia jednostki (osierocenie, przeżycia związane z separacją) lub szerszego systemu wsparcia społecznego i systemu wartości (migracja, status uchodźcy). Może też stanowić ważny etap rozwoju, czy kryzys rozwojowy (pójście do szkoły, rodzicielstwo, niemożność osiągnięcia ważnych celów osobistych, przejście na emeryturę). Indywidualne predyspozycje czy wrażliwość odgrywają ważną rolę w genezie i kształtowaniu objawów, ale zakłada się, że zaburzenie to nie wystąpiłoby bez działania czynnika stresowego. Objawy mogą być różnorodne i obejmują: nastrój depresyjny, lęk, zamartwianie się (lub mieszaninę tych objawów), poczucie niezdolności do radzenia sobie i planowania przyszłości lub dalsze pozostawanie w obecnej sytuacji oraz pewne ograniczenie zdolności do wykonywania codziennych czynności. Mogą pojawiać się również zaburzenia zachowania, szczególnie u nastolatków. Dominującą cechą może być krótka lub przedłużająca się reakcja depresyjna, a także zaburzenia innych emocji lub zachowania.
Wstrząs kulturowy
Reakcja żałobna
Choroba szpitalna u dzieci
Nie obejmuje: lęk przed separacją w dzieciństwie (F93.0)

F43.8 Inne reakcje na ciężki stres

F43.9 Reakcja na ciężki stres, nieokreślona

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
229

F44 Zaburzenia dysocjacyjne [konwersyjne]
Wspólnym rysem zaburzeń dysocjacyjnych czy konwersyjnych jest częściowa lub całkowita utrata normalnej integracji pomiędzy wspomnieniami przeszłości, poczuciem tożsamości, wrażeniami czuciowymi i kontrolą ruchów ciała. Wszystkie typy zaburzeń dysocjacyjnych mają tendencję do ustępowania po kilku tygodniach lub miesiącach, szczególnie jeśli ich początek był związany z ciężkim wydarzeniem życiowym. Bardziej przewlekające się zaburzenia, szczególnie niedowłady i zaburzenia czucia, mogą wiązać się z nierozwiązywalnymi problemami czy trudnościami interpersonalnymi. Zaburzenia te klasyfikowano wcześniej jako różne typy „histerii konwersyjnej”. Obecnie uważa się,
że są one pochodzenia psychogennego i są ściśle związane w czasie z traumatycznymi wydarzeniami,
nierozwiązywalnymi i nietolerowanymi sytuacjami, czy też z zaburzonymi relacjami z otoczeniem. Objawy często są odbiciem wyobrażeń pacjenta o tym, jak przejawiałaby się choroba somatyczna. Badanie lekarskie i badania dodatkowe nie potwierdzają żadnej znanej choroby somatycznej ani neurologicznej. Poza tym utrata funkcji jest wyrazem potrzeb psychologicznych czy konfliktów. Objawy mogą rozwijać się w ścisłym związku ze stresem psychologicznym i często występują nagle. Kategoria ta obejmuje tylko zaburzenia funkcji somatycznych będących normalnie pod świadomą kontrolą oraz zaburzenia wyrażające się utratą czucia. Zaburzenia obejmujące ból i inne
złożone doznania somatyczne, związane z czynnością wegetatywnego układu nerwowego, należy klasyfikować jako zaburzenia pod postacią somatyczną (F45.0). Należy zawsze pamiętać o możliwości późniejszego pojawienia się poważnych zaburzeń somatycznych czy psychicznych.
Obejmuje: konwersyjna:
• histeria
• reakcja
histeria
psychoza histeryczna
Nie obejmuje: symulacja [świadome udawanie] (Z76.5)

F44.0 Amnezja dysocjacyjna
Dominującą cechą jest niepamięć, zazwyczaj ważnych świeżych wydarzeń, która nie jest spowodowana organicznym zaburzeniem psychicznym i jest zbyt nasilona, aby można było ją wytłumaczyć zwykłym roztargnieniem czy zmęczeniem. Przeważnie koncentruje się na wydarzeniach urazowych, takich jak: wypadek, nieoczekiwane osierocenie i zazwyczaj jest częściowa i wybiórcza. Całkowita i uogólniona amnezja pojawia się rzadko i zazwyczaj jest składową fugi (F44.1) i w ten sposób powinna być klasyfikowana. Rozpoznania amnezji dysocjacyjnej nie należy stawiać w przypadkach organicznego zaburzenia mózgu, zatrucia czy nadmiernego zmęczenia. Nie obejmuje: zaburzenie amnestyczne spowodowane przez alkohol lub inną substancję psychoaktywną (F10–F19 ze wspólnym czwartym znakiem kodu .6)
amnezja:
• BNO (R41.3)
• następcza (R41.1)
• wsteczna (R41.2)
niealkoholowy organiczny zespół amnestyczny (F04)
amnezja po napadzie padaczkowym (G40.–)

F44.1 Fuga dysocjacyjna
Fuga dysocjacyjna wykazuje wszystkie cechy amnezji dysocjacyjnej wraz z pozornie celowymi podróżami poza swój teren. Zachowanie pacjenta podczas zaburzeń może postronnemu obserwatorowi wydać się zupełnie normalne, choć okres fugi pokryty jest niepamięcią. Nie obejmuje: fuga po napadzie padaczkowym (G40.–)

F44.2 Osłupienie dysocjacyjne
Osłupienie dysocjacyjne rozpoznaje się na podstawie głębokiego ograniczenia lub zupełnego braku ruchów dowolnych i braku normalnej reakcji na bodźce zewnętrzne, jak światło, hałas i dotyk. Badanie fizykalne i badania dodatkowe nie wykazują objawów organicznych. Występują natomiast wyraźne dowody psychogennego uwarunkowania w postaci świeżych wydarzeń stresowych czy sytuacji problemowej. Nie obejmuje: organiczne zaburzenia katatoniczne (F06.1)
osłupienie:
• BNO (R40.1)
• katatoniczne (F20.2)
• depresyjne (F31–F33)
• maniakalne (F30.2)

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
230

F44.3 Trans i opętanie
Zaburzenia cechujące się przemijającą utratą własnej tożsamości i pełnej orientacji co do otoczenia. Obejmują wyłącznie te stany transu, które są niezależne od woli, niechciane i nie zachodzą w sytuacjach akceptowanych ze względów religijnych czy kulturowych. Nie obejmuje: stany związane z:
• ostrymi i przemijającymi zaburzeniami psychotycznymi (F23.–)
• organicznymi zaburzeniami osobowości (F07.0)
• zespołem powstrząsowym (F07.2)
• używaniem substancji psychoaktywnych (F10–F19 ze wspólnym czwartym znakiem kodu .0)
• schizofrenią (F20.–)

F44.4 Dysocjacyjne zaburzenia ruchu
Najbardziej typowym objawem jest tu utrata zdolności do poruszania całymi kończynami lub ich częściami. Może to bardzo przypominać każdą postać ataksji, apraksji, akinezji, afonii, dyzartrii, dyskinezy, napadów drgawkowych czy porażenia.
Psychogenna:
• afonia
• dysfonia

F44.5 Drgawki dysocjacyjne
Drgawki dysocjacyjne mogą przypominać napady padaczkowe pod względem charakteru drgawek, natomiast rzadko zdarza się przygryzienie języka, uszkodzenie ciała z powodu upadku czy nieświadome oddanie moczu. Świadomość może być zachowana lub zaburzona tak, jak w osłupieniu dysocjacyjnym lub w transie.

F44.6 Znieczulenie dysocjacyjne z utratą czucia
Granice obszarów skóry, w których występują zaburzenia czucia, wiążą się bardziej z wyobrażeniami pacjenta o funkcjonowaniu ciała niż z wiedzą medyczną. Różnice takie dotyczą np. ubytku poszczególnych rodzajów czucia, które nie znajdują odbicia w uszkodzeniu nerwów obwodowych. Utracie czucia mogą towarzyszyć skargi na parestezje. W zaburzeniach dysocjacyjnych rzadko dochodzi do całkowitej utraty wzroku i słuchu. Głuchota psychogenna

F44.7 Mieszane zaburzenia dysocjacyjne [konwersyjne]
Kombinacja zaburzeń określonych w F44.0–F44.6.

F44.8 Inne zaburzenia dysocjacyjne [konwersyjne]
Zespół Gansera
Osobowość mnoga
Psychogenne przymglenie
Psychogenny stan pomroczny

F44.9 Zaburzenia dysocjacyjne [konwersyjne], nieokreślone

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
231

F45 Zaburzenia występujące pod maską somatyczną
Główną cechą zaburzeń tej kategorii jest powtarzające się występowanie objawów somatycznych z uporczywym domaganiem się badań lekarskich, pomimo negatywnych wyników takich badań i zapewnień lekarzy, że dolegliwości nie mają podstaw somatycznych. Jeżeli współistnieją jakieś choroby somatyczne, nie wyjaśniają one charakteru i nasilenia objawów ani też przygnębienia i obaw o własne zdrowie. Nie obejmuje: zaburzenia dysocjacyjne (F44.–)
wyrywanie włosów (F98.4)
dyslalia (F80.0)
seplenienie (F80.8)
obgryzanie paznokci (F98.8)
czynniki psychologiczne lub behawioralne związane z zaburzeniami lub chorobami sklasyfikowanymi gdzie indziej (F54)
zaburzenia seksualne niespowodowane zaburzeniem organicznym ani chorobą somatyczną (F52.–)
ssanie kciuka (F98.8)
tiki (w dzieciństwie i okresie młodzieńczym) (F95.–)
zespół Gilles’a de la Tourette (F95.2)
trichotillomania (F63.3)

F45.0 Zaburzenie z somatyzacją
Główną cechą tego zaburzenia są różnorodne, nawracające i często zmieniające się objawy somatyczne, które utrzymują się od co najmniej dwóch lat. Większość pacjentów ma za sobą długą i skomplikowaną historię kontaktów z podstawową i specjalistyczną opieką zdrowotną, włącznie z licznymi negatywnymi wynikami badań i bezowocnymi operacjami eksploracyjnymi. Objawy mogą dotyczyć każdej części ciała czy układu. Przebieg zaburzenia jest przewlekły i zmienny i często łączy się z zakłóceniem funkcjonowania społecznego, interpersonalnego i rodzinnego. Krótkotrwałe (trwające krócej niż dwa lata) i mniej jaskrawe objawy należy klasyfikować jako zaburzenia w postaci objawów choroby somatycznej, niezróżnicowane (F45.1).
Zespół Briqueta
Złożone zaburzenia psychosomatyczne
Nie obejmuje: symulacja [świadome udawanie] (Z76.5)

F45.1 Niezróżnicowane zaburzenie psychosomatyczne
Rozpoznanie takiego zaburzenia należy brać pod uwagę, gdy dolegliwości somatyczne są wielorakie, zmienne i uporczywe, ale brak jest pełnego i typowego klinicznego obrazu somatyzacji. Niezróżnicowane zaburzenie psychosomatyczne

F45.2 Zaburzenie hipochondryczne
Istotną cechą tego zaburzenia jest stałe przekonanie pacjenta, że jest on chory na jedną lub więcej poważnych i postępujących chorób somatycznych. Pacjent ujawnia uporczywe skargi somatyczne albo stale skupia uwagę na ich fizycznej naturze. Normalne czy banalne doznania lub przejawy są często interpretowane przez pacjenta jako nienormalne i przykre, a uwaga skupiona jest zwykle na jednym lub dwóch narządach albo układach ciała. Często występuje wyraźna depresja lub lęk, co może uzasadniać dodatkowe rozpoznanie. Zaburzenia obrazu ciała
Dysmorfofobia (nieurojeniowa)
Nerwica hipochondryczna
Hipochondriaza
Nozofobia
Nie obejmuje: urojeniowa dysmorfofobia (F22.8)
utrwalone urojenia dotyczące funkcjonowania i kształtu ciała (F22.–)

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
232

F45.3 Zaburzenia wegetatywne występujące pod postacią somatyczną
Pacjent prezentuje objawy tak, jakby były one spowodowane przez fizyczną chorobę całego układu lub narządu, który jest głównie lub wyłącznie unerwiony i kontrolowany przez układ nerwowy wegetatywny, np. układu krążenia, przewodu pokarmowego lub układu moczowo-płciowego. Zazwyczaj występują dwa typy objawów, z których żaden nie jest wyrazem fizycznej choroby narządu lub całego układu. Pierwszy typ obejmuje skargi stanowiące obiektywne objawy pobudzenia układu wegetatywnego, jak przyspieszona czynność serca, poty, zaczerwienienie, drżenie oraz towarzyszący lęk i poczucie zagrożenia chorobą somatyczną. Drugi typ stanowią subiektywne skargi, zmienne i niespecyficzne, jak wędrujące bóle, uczucie pieczenia, ciężaru, ściskania, wzdęcia lub rozdymania, które odnoszone są przez pacjenta do określonego narządu lub układu.
Nerwica serca
Zespół Da Costy
Nerwica żołądka
Astenia nerwowo-krążeniowa
Psychogenne formy:
• aerofagii
• kaszlu
• biegunki
• niestrawności
• zaburzeń oddawania moczu
• wzdęcia
• czkawki
• hiperwentylacji
• częstomoczu
• zespołu jelita drażliwego
• kurczu wpustu

Nie obejmuje: czynniki psychologiczne lub behawioralne związane z zaburzeniami lub chorobami sklasyfikowanymi gdzie indziej (F54)

F45.4 Uporczywe bóle psychogenne
Do głównych dolegliwości należy uporczywy, silny i niepokojący ból, którego nie można w pełni wyjaśnić
zaburzeniami fizjologicznymi lub chorobami somatycznymi i który występuje w związku z konfliktem emocjonalnym czy problemami psychospołecznymi. Nasilenie tego konfliktu czy problemu uzasadnia przypuszczenie, że stanowią one główną przyczynę dolegliwości. W następstwie uporczywego bólu zwykle wzrasta zainteresowanie i opieka nad pacjentem – zarówno ze strony osób bliskich, jak personelu medycznego. Kategoria ta nie obejmuje bólu klasyfikowanego jako psychogenny, w przebiegu zaburzeń depresyjnych czy schizofrenii.
Psychalgia
Psychogenne:
• bóle krzyża
• bóle głowy
Zaburzenia bólowe psychogenne
Nie obejmuje: bóle krzyża BNO (M54.9)
ból:
• BNO (R52.9)
• ostry (R52.0)
• przewlekły (R52.2)
• oporny na leczenie (R52.1)
ból głowy typu napięciowego (G44.2)

F45.8 Inne zaburzenia występujące pod postacią somatyczną
Kategoria ta obejmuje wszystkie inne zaburzenia czuciowe, czynnościowe i behawioralne, które nie są spowodowane przez chorobę somatyczną i które są niezależne od czynności układu nerwowego wegetatywnego. Są one natomiast ograniczone do jednego określonego układu lub narządu i są ściśle powiązane w czasie z wydarzeniami stresowymi lub problemami.
Psychogenne:
• zaburzenia miesiączkowania
• zaburzenia połykania (włączając uczucie „kuli w gardle”)
Psychogenny:
• świąd
• kręcz karku
Zgrzytanie zębami

F45.9 Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną, nieokreślone
Zaburzenia psychosomatyczne BNO

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
233

F48 Inne zaburzenia nerwicowe

F48.0 Neurastenia
Rodzaj objawów klinicznych tego zaburzenia bywa zmienny w zależności od czynników kulturowych, wyróżnia się jednak dwa główne rodzaje, często nachodzące na siebie. W jednym z rodzajów obserwuje się zwiększone zmęczenie po wysiłku umysłowym, często związane z pewnego stopnia zmniejszeniem wydolności zawodowej lub radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego. Męczliwość umysłowa bywa często opisywana jako nieprzyjemne nachodzenie przez rozpraszające skojarzenia lub wspomnienia, trudności w koncentracji i zasadniczo niewydajne myślenie. W drugim rodzaju dolegliwości związane są głównie z uczuciem osłabienia lub fizycznej słabości lub wyczerpania już po minimalnym wysiłku, którym towarzyszą uczucie bólów mięśni i niezdolność do odprężenia. W obu postaciach często występują nieprzyjemne fizyczne odczucia jak zawroty głowy, bóle głowy typu napięciowego i wrażenie braku stabilności. Częste są również obawy o pogarszającą się wydolność umysłową i fizyczną i dobry stan cielesny i umysłowy, drażliwość, anhedonia i różnego stopnia lekkie formy zaburzeń depresyjnych i lękowych. Początkowa i środkowa faza snu ulegają zazwyczaj zaburzeniu, dominować może jednak również hipersomnia. Zespół zmęczenia W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu w celu określenia choroby fizycznej poprzedzającej wystąpienie zaburzenia psychicznego.
Nie obejmuje: astenia BNO (R53)
wypalenie (Z73.0)
złe samopoczucie i zmęczenie (R53)
zespół zmęczenia po zakażeniach wirusowych (G93.3)
psychastenia (F48.8)

F48.1 Zespół depersonalizacji-derealizacji
Rzadkie zaburzenie, w przebiegu którego pacjent spontanicznie uskarża się na zmianę jakościową wydolności umysłowej, fizycznej i otoczenia. Wydają się one nierealne, odległe lub zautomatyzowane. Wśród wielu różnych objawów zespołu, pacjenci najczęściej skarżą się na utratę emocji oraz uczucie alienacji i odłączenia od myślenia, ciała lub świata. Mimo dramatycznego charakteru doświadczeń pacjent zdaje sobie sprawę z nierealności zmian. Wrażenia zmysłowe są zachowane, podobnie jak zdolność do wyrażania emocji. Objawy depersonalizacji i derealizacji mogą występować jako element schizofrenii, depresji, fobii lub zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. W takich przypadkach należy rozpoznać główne schorzenie.

F48.8 Inne określone zaburzenia nerwicowe
Zespół Dhat
Nerwica zawodowa, w tym kurcz pisarza
Psychastenia
Nerwica psychasteniczna
Omdlenie psychogenne

F48.9 Zaburzenia nerwicowe, nieokreślone
Nerwica BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
234

Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi
(F50–F59)

F50 Zaburzenia odżywiania
Nie obejmuje: jadłowstręt BNO (R63.0)
trudności w karmieniu i nieprawidłowe karmienie (R63.3)
zaburzenia odżywiania u niemowląt i dzieci (F98.2)
polifagia (R63.2)

F50.0 Jadłowstręt psychiczny
Zaburzenie to charakteryzuje się celową utratą wagi ciała, wywołaną i podtrzymywaną przez pacjenta. Występuje ono najczęściej u dziewcząt w okresie pokwitania i u młodych kobiet, ale zdarza się także u chłopców przed osiągnięciem dojrzałości i młodych mężczyzn oraz u dzieci przed okresem pokwitania i u dojrzałych kobiet aż do okresu menopauzy. Chorobie towarzyszą szczególne objawy psychopatologiczne: lęk przed otyłością i zniekształceniem sylwetki ciała. Lęk ten przybiera postać uporczywej idei nadwartościowej, w związku z czym pacjent wyznacza sobie niski limit masy ciała. Zazwyczaj stwierdza się niedożywienie różnego stopnia z wtórnymi zmianami hormonalnymi i metabolicznymi oraz zaburzeniami funkcjonowania organizmu. Do objawów jadłowstrętu psychicznego należą ponadto: ograniczenia w diecie, wyczerpujące ćwiczenia fizyczne, prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających oraz tłumiących łaknienie i środków diuretycznych.
Nie obejmuje: utrata łaknienia (R63.0)
• psychogenna utrata łaknienia (F50.8)

F50.1 Jadłowstręt psychiczny atypowy
Przypadki, w których stwierdza się pewne objawy typowe dla jadłowstrętu psychicznego, ale całość obrazu klinicznego nie spełnia warunków tego rozpoznania, gdyż nie ma charakterystycznych objawów, takich jak na przykład brak miesiączek lub nasilony lęk przed otyłością, występuje natomiast znaczny spadek masy ciała oraz zachowanie ukierunkowane na utratę masy ciała. Nie należy posługiwać się rozpoznaniem jadłowstrętu psychicznego atypowego w przypadkach znanych chorób somatycznych przebiegających ze spadkiem masy ciała.

F50.2 Żarłoczność psychiczna
Przejawia się okresowymi nawrotami żarłoczności i nadmierną koncentracją uwagi na kontroli masy ciała. Typowe jest prowokowanie wymiotów lub zażywanie środków przeczyszczających po epizodzie przejedzenia. Obserwuje się wiele objawów psychopatologicznych, na przykład nadmierne zainteresowanie kształtem i masą ciała; występują one zarówno w bulimii psychicznej, jak i w jadłowstręcie psychicznym. Powtarzające się wymioty mogą doprowadzić do zaburzeń elektrolitowych i powikłań somatycznych. Często, choć nie zawsze, stwierdza się w wywiadzie epizod jadłowstrętu psychicznego, który wystąpił od kilku miesięcy do kilku lat wcześniej. Obżarstwo BNO, Hyperorexia nervosa

F50.3 Żarłoczność psychiczna atypowa
W zaburzeniu tym występują pewne objawy charakterystyczne dla żarłoczności psychicznej, jednak całość obrazu chorobowego nie usprawiedliwia takiego rozpoznania. Stwierdza się na przykład nawracające epizody przejadania i nadużywanie środków przeczyszczających, ale bez istotnej zmiany masy ciała, może też nie występować typowe, nadmierne zainteresowanie kształtem i masą ciała.

F50.4 Przejadanie się związane z innymi czynnikami psychologicznymi
Przejadanie się spowodowane czynnikami stresowymi, takimi jak żałoba, wypadek, urodzenie dziecka, itd.
Przejadanie psychogenne
Nie obejmuje: otyłość (E66.–)

F50.5 Wymioty związane z innymi czynnikami psychologicznymi
Powtarzające się wymioty w zaburzeniach dysocjacyjnych (F44.–) i zaburzeniach hipochondrycznych (F45.2). Do kategorii tej nie zaliczamy wymiotów w schorzeniach sklasyfikowanych w innych rozdziałach. Terminem wymiotów związanych z innymi czynnikami psychologicznymi można natomiast uzupełnić rozpoznanie nadmiernych wymiotów ciężarnych (O21.–) w przypadku, w którym główną przyczyną nawracających nudności i wymiotów podczas ciąży są
czynniki emocjonalne.
Wymioty psychogenne
Nie obejmuje: nudności (R11)
wymioty BNO (R11)

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
235

F50.8 Inne zaburzenia odżywiania
Pica u dorosłych
Psychogenna utrata łaknienia
Nie obejmuje: pica u niemowląt i dzieci (F98.3)

F50.9 Zaburzenia odżywiania, nieokreślone

F51 Nieorganiczne zaburzenia snu
Zaburzenia snu są często jednym z objawów innego schorzenia psychicznego lub somatycznego. Zaburzenia snu należy klasyfikować jako pierwotne lub jako jeden z objawów schorzenia wymienionego gdzie indziej, w tym lub innych rozdziałach, na podstawie obrazu i przebiegu klinicznego, jak również w oparciu o względy terapeutyczne i priorytety w chwili konsultacji. Jeżeli zaburzenia snu stanowią jedną z głównych dolegliwości i są postrzegane jako odrębne schorzenie, wówczas zazwyczaj należy posługiwać się kodem nieorganicznych zaburzeń snu łącznie z innymi odpowiednimi rozpoznaniami, opisującymi objawy psychopatologiczne i stan patofizjologiczny stwierdzane w konkretnym przypadku. Rozpoznaniem nieorganicznych zaburzeń snu należy się posługiwać tylko wówczas, gdy pierwotną przyczynę stanowią czynniki emocjonalne. Rozpoznanie to nie obejmuje zaburzeń snu spowodowanych zdiagnozowanymi schorzeniami somatycznymi sklasyfikowanymi gdzie indziej. Nie obejmuje: zaburzenia snu (organiczne) (G47.–)

F51.0 Bezsenność nieorganiczna
Polega na niedostatecznej ilości i/lub jakości snu, utrzymującej się przez dłuższy czas. Stwierdza się trudności w zasypianiu, trudności w utrzymaniu snu lub zbyt wczesne budzenie się. Bezsenność jest częstym objawem licznych zaburzeń psychicznych i somatycznych. Rozpoznanie choroby podstawowej należy uzupełnić rozpoznaniem bezsenności nieorganicznej tylko w przypadku, gdy dominuje ona w obrazie klinicznym. Nie obejmuje: bezsenność (organiczna) (G47.0)

F51.1 Nieorganiczna hipersomnia
Hipersomnią określa się albo stan nadmiernej senności w ciągu dnia i napadów snu (niewynikających z niedoboru snu), albo wydłużone przechodzenie ze snu do stanu pełnego czuwania po przebudzeniu. Jeśli hipersomnia nie jest spowodowana czynnikami organicznymi, to zazwyczaj towarzyszy ona zaburzeniom psychicznym. Nie obejmuje: hipersomnia (organiczna) (G47.1)
narkolepsja (G47.4)

F51.2 Nieorganiczne zaburzenia rytmu snu i czuwania
Niezgodność między indywidualnym rytmem snu i czuwania a rytmem oczekiwanym u danej osoby, co prowadzi do objawów takich jak bezsenność lub hipersomnia.
Psychogenne odwrócenie rytmu:
• okołodobowego
• dnia i nocy
• snu
Nie obejmuje: zaburzenia rytmu snu i czuwania (organiczne) (G47.2)

F51.3 Somnambulizm [sennowłóctwo]
Stan zaburzeń świadomości, w którym występuje połączenie cech snu i czuwania. W czasie epizodu somnambulizmu pacjent wstaje z łóżka, zazwyczaj podczas pierwszej trzeciej części snu nocnego i chodzi bez celu, ujawniając obniżony poziom świadomości, zmniejszoną reaktywność i ograniczenie sprawności ruchowej. Po przebudzeniu epizod somnambulizmu pokryty jest zazwyczaj niepamięcią.

F51.4 Lęki nocne
Epizody bardzo nasilonego, panicznego lęku z głośną wokalizacją, pobudzeniem ruchowym i pobudzeniem układu nerwowego wegetatywnego. Pacjent siada lub zrywa się z rozpaczliwym krzykiem, zazwyczaj podczas pierwszej trzeciej części snu nocnego, często rzuca się do drzwi, jakby próbował uciekać, chociaż bardzo rzadko wychodzi z pokoju. Pamięć epizodu jest szczątkowa i zazwyczaj ograniczona do jednego lub dwóch fragmentarycznych wyobrażeń.

F51.5 Koszmary senne
Przepełnione lękiem marzenia senne, które pacjent pamięta w najdrobniejszych szczegółach i niezwykle silnie przeżywa. Treść koszmarów sennych jest bardzo żywa i zazwyczaj dotyczy zagrożenia życia, bezpieczeństwa lub godności osobistej. Często powtarzają się te same lub podobne przerażające tematy. W czasie typowego epizodu dochodzi do znacznego pobudzenia układu nerwowego wegetatywnego, ale nie występuje wokalizacja ani wzmożenie ruchów ciała. Po przebudzeniu pacjent natychmiast jest w pełni przytomny i zorientowany. Lęk przed marzeniami sennymi

F51.8 Inne nieorganiczne zaburzenia snu

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
236

F51.9 Nieorganiczne zaburzenia snu, nieokreślone
Emocjonalne zaburzenia snu BNO

F52 Zaburzenia seksualne niespowodowane zaburzeniem organicznym ani chorobą
somatyczną
Kategoria ta obejmuje różne zaburzenia, w których pacjent nie jest w stanie realizować satysfakcjonujących go stosunków seksualnych. Reakcje seksualne są zjawiskiem natury psychosomatycznej, a więc ich zaburzenia mają tło zarówno psychologiczne, jak i somatyczne.
Nie obejmuje: zespół Dhat (F48.8)

F52.0 Brak lub utrata potrzeb seksualnych
Utrata potrzeb seksualnych jest tu objawem podstawowym, a nie wtórnym w stosunku do innych problemów seksualnych, takich jak zaburzenia erekcji czy dyspareunia.
Oziębłość
Osłabienie popędu seksualnego

F52.1 Awersja seksualna i brak przyjemności seksualnej
Perspektywie kontaktu seksualnego towarzyszy lęk tak silny, że pacjent unika aktywności seksualnej (awersja) lub reakcje seksualne przebiegają normalnie, orgazm jest osiągalny, ale pacjent nie przeżywa adekwatnej przyjemności (brak seksualnej przyjemności).
Anhedonia (seksualna)

F52.2 Brak reakcji genitalnej
U mężczyzn głównym problemem są zaburzenia erekcji, to znaczy trudności w uzyskaniu lub utrzymaniu erekcji niezbędnej do satysfakcjonującego stosunku. U kobiet głównym problemem jest suchość pochwy (upośledzone zwilżanie).
Zaburzenia pobudzenia seksualnego u kobiet
Zaburzenia erekcji u mężczyzn
Impotencja psychogenna
Nie obejmuje: impotencja z przyczyn organicznych (N48.4)

F52.3 Zaburzenia orgazmu
Orgazm albo nie występuje, albo jest istotnie opóźniony
Zahamowanie orgazmu (u mężczyzn) (u kobiet)
Anorgazmia psychogenna

F52.4 Wytrysk przedwczesny
Mianem tym określa się niezdolność do kontrolowania wytrysku w stopniu zapewniającym obu partnerom satysfakcjonujący stosunek seksualny.

F52.5 Pochwica nieorganiczna
Jest to skurcz mięśni otaczających pochwę. Skurcz ten powoduje zamknięcie wejścia do pochwy. Wprowadzenie członka jest niemożliwe albo bolesne. Pochwica psychogenna
Nie obejmuje: pochwica (organiczna) (N94.2)

F52.6 Dyspareunia nieorganiczna
Dyspareunia (ból w czasie stosunku) występuje zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, często jest spowodowana miejscowym stanem patologicznym i powinna być wówczas odpowiednio zakwalifikowana. Rozpoznaniem dyspareunii nieorganicznej należy posługiwać się tylko wówczas, gdy nie stwierdza się innej pierwotnej dysfunkcji seksualnej (np. pochwicy lub suchości pochwy). Dyspareunia psychogenna Nie obejmuje: dyspareunia (organiczna) (N94.1)

F52.7 Nadmierny popęd seksualny
Nimfomania
Satyriaza

F52.8 Inne dysfunkcje seksualne bez przyczyn organicznych lub chorobowych

F52.9 Nieokreślona dysfunkcja seksualna, niespowodowana przez zaburzenia organiczne ani
inną chorobę

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
237

F53 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania związane z połogiem,
niesklasyfikowane gdzie indziej
Terminem tym określa się wyłącznie zaburzenia psychiczne związane z połogiem (zaczynające się w okresie sześciu tygodni od porodu), które nie spełniają warunków rozpoznania chorób sklasyfikowanych w innym miejscu tego rozdziału wskutek braku dostatecznych informacji, albo ze względu na szczególne dodatkowe objawy kliniczne.

F53.0 Łagodne zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania związane z połogiem,
niesklasyfikowane gdzie indziej
Depresja:
• postnatalna BNO
• poporodowa BNO

F53.1 Ciężkie zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania związane z połogiem,
niesklasyfikowane gdzie indziej
Psychoza połogowa BNO

F53.8 Inne zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania związane z połogiem,
niesklasyfikowane gdzie indziej

F53.9 Połogowe zaburzenia psychiczne, nieokreślone

F54 Czynniki psychologiczne lub behawioralne związane z zaburzeniami lub
chorobami sklasyfikowanymi gdzie indziej
Kategorię tę należy stosować, opisując czynniki psychologiczne lub behawioralne, jeśli odgrywają one główną rolę w etiologii zaburzeń somatycznych, które można sklasyfikować w innych rozdziałach. Zaburzenia psychiczne wywołane przez te czynniki są zazwyczaj łagodne i długotrwałe (np. zamartwianie się, konflikt emocjonalny, obawa), nie byłoby więc uzasadnione stosowanie jakiejkolwiek innej kategorii wymienionej w tym rozdziale.
Psychologiczne czynniki wpływające na stan somatyczny
Przykłady zastosowania tej kategorii obejmują następujące zaburzenia:
• astma oskrzelowa F54 i J45.–
• zapalenie skóry F54 i L23–L25
• choroba wrzodowa F54 i K25.–
• zespół jelita drażliwego F54 i K58.–
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego F54 i K51.–
• pokrzywka F54 i L50.–

W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu w celu określenia ewentualnych towarzyszących zaburzeń psychicznych.
Nie obejmuje: ból głowy typu napięciowego (G44.2)

F55 Nadużywanie substancji, które nie powodują uzależnienia
Nadużywane mogą być bardzo różne substancje, właściwe leki i środki tradycyjne (naturalne), ale najważniejsze spośród nich to:

a) leki psychotropowe niepowodujące uzależnienia, np. środki przeciwdepresyjne,

b) leki przeczyszczające i

c) leki przeciwbólowe dostępne bez recepty, jak kwas acetylosalicylowy i paracetamol.
Przewlekłe stosowanie wymienionych środków prowadzi do zbędnych kontaktów z pracownikami służby zdrowia, a czasem do szkód zdrowotnych. Próby zniechęcenia i zakazu używania tych środków często napotykają na opór. Bywa, że pacjent nadal przyjmuje środki przeczyszczające lub przeciwbólowe mimo ostrzeżenia o ich szkodliwości czy nawet mimo takich następstw, jak uszkodzenie nerek lub zaburzenia elektrolitowe. Stwierdza się silną motywację do przyjmowania tych substancji, nie występuje jednak uzależnienie ani objawy abstynencyjne, jak w przypadku środków
psychoaktywnych klasyfikowanych w kategoriach F10–F19.
Nadużywanie:
• substancji przeciw nadkwasocie
• ziół lub środków tradycyjnych
• steroidów i hormonów
• witamin
Nawykowe stosowanie środków przeczyszczających
Nie obejmuje: nadużywanie środków psychoaktywnych (F10–F19)

F59 Nieokreślone zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi
i czynnikami fizycznymi
Psychogenne zaburzenia somatyczne BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
238

Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych
(F60–F69)

W części tej zawarto różne stany i zachowania o znaczeniu klinicznym, które utrzymują się i wydają się być wyrazem stylu życia pacjenta i sposobu odnoszenia się do własnej osoby i do innych. Niektóre z tych stanów i wzorców zachowania pojawiają się wcześnie w przebiegu rozwoju osobniczego jako wynik czynników osobniczych i wpływów społecznych, podczas gdy inne nabywane są w późniejszym okresie życia. Specyficzne zaburzenia osobowości (F60.–), mieszane i inne zaburzenia osobowości (F61.–) i przetrwałe zmiany osobowości (F62.–) to ściśle zintegrowane i trwałe wzorce zachowania, przejawiające się jako sztywne reakcje na zmienne sytuacje osobiste i społeczne. Stanowią skrajne lub istotne odchylenia od standardowych w danej kulturze sposobu odbioru, myślenia, odczuwania, a zwłaszcza
kontaktów z innymi osobami. Takie wzorce zachowania są stabilne i obejmują różnorodne sfery zachowania i funkcjonowania psychologicznego. Często, choć nie zawsze, wiążą się z różnego stopnia napięciem indywidualnym i trudnościami w funkcjonowaniu społecznym.

F60 Specyficzne zaburzenia osobowości
Są to głębokie zaburzenia osobowości i behawioralnych tendencji jednostki, które nie są bezpośrednim następstwem choroby, urazu czy innego uszkodzenia mózgu ani innego zaburzenia psychicznego. Zazwyczaj obejmują kilka wymiarów osobowości, prawie zawsze skojarzonych z odczuwaniem znacznej przykrości osobistej i zerwaniem więzi społecznych. Zaburzenia te pojawiają się już w okresie dzieciństwa lub pokwitania i utrzymują się w wieku dojrzałym.

F60.0 Osobowość paranoiczna

Zaburzenia osobowości, które charakteryzuje nadmierna wrażliwość na niepowodzenia, niezdolność do wybaczania zniewag, podejrzliwość i tendencja do zniekształcania doświadczeń przez opaczną interpretację obojętnych a nawet przyjaznych zachowań innych ludzi jako wrogich czy pogardliwych, nawracająca podejrzliwość bez uzasadnienia, dotycząca seksualnej wierności współmałżonka czy partnera i nieustępliwość w obronie własnych praw. Może też występować tendencja do nadmiernego poczucia własnej wartości oraz często przesadne odnoszenie wydarzeń do siebie.
Osobowość:
• ekspansywno-paranoiczna
• fanatyczna
• pieniacza
• paranoidalna
• sensytywno-paranoiczna
Nie obejmuje: paranoja (F22.0)
paranoja pieniacza (F22.8)
paranoidalna:
• psychoza (F22.0)
• schizofrenia (F20.0)
stan paranoidalny (F22.0)

F60.1 Osobowość schizoidalna
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się wycofaniem z kontaktów emocjonalnych, społecznych i innych, tendencją do fantazjowania, działania w samotności i introspekcji; ograniczeniem zdolności do wyrażania uczuć i odczuwania przyjemności.
Nie obejmuje: zespół Aspergera (F84.5)
zaburzenie urojeniowe (F22.0)
zaburzenia schizoidalne okresu dzieciństwa (F84.5)
schizofrenia (F20.–)
zaburzenia schizotypowe (F21)

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
239

F60.2 Osobowość dyssocjalna
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się lekceważeniem zobowiązań społecznych, nieliczeniem się z uczuciami innych, znaczącą niewspółmiernością pomiędzy zachowaniami a obowiązującymi normami społecznymi. Zachowanie to niełatwo ulega zmianie po różnych negatywnych doświadczeniach, włącznie z karaniem. Tolerancja na frustrację jest niska, podobnie jak próg zachowań agresywnych, w tym także czynów gwałtownych. Występuje również tendencja do obwiniania innych lub uciekanie się do pozornie prawdopodobnych racjonalizacji zachowań, które powodują konflikty z otoczeniem.
Osobowość:
• amoralna
• antyspołeczna
• aspołeczna
• psychopatyczna
• socjopatyczna
Nie obejmuje: zaburzenia zachowania (F91.–)
osobowość chwiejna emocjonalnie (F60.3)

F60.3 Osobowość chwiejna emocjonalnie
Cechuje się wyraźną tendencją do działań impulsywnych bez przewidywania konsekwencji tych działań. Nastrój zmienny i nie dający się przewidzieć. Występuje też skłonność do wybuchów emocjonalnych, niezdolność do kontrolowania działań impulsywnych, tendencja do zachowań zaczepnych i konfliktów z innymi, szczególnie wtedy, gdy te zachowania są potępiane lub kończą się niepowodzeniem. Wyodrębniono dwa rodzaje tych zaburzeń: typ impulsywny, którego cechą dominującą jest niestabilność emocjonalna i brak kontroli działań impulsywnych oraz typ „borderline”, w którym dodatkowo zaburzony jest obraz samego siebie, swoich celów i preferencji, stałe uczucie pustki wewnętrznej, skłonność do wchodzenia w intensywne i nietrwałe związki z innymi oraz tendencja do działań samouszkadzających, w tym do gróźb i prób samobójczych.
Osobowość:
• agresywna
• „borderline”
• impulsywna
Nie obejmuje: osobowość dyssocjalna (F60.2)

F60.4 Osobowość histrioniczna
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się płytką i chwiejną uczuciowością, tendencją do dramatyzowania, teatralności, przesadną ekspresją emocjonalną, sugestywnością, egocentryzmem, pobłażliwością wobec siebie, nieuwzględnianiem potrzeb innych, nadmierną uraźliwością oraz pragnieniem admiracji, uznania i potrzebą podniet.
Osobowość:
• histeryczna
• psychoinfantylna

F60.5 Osobowość anankastyczna
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się tendencją do niepewności, wątpliwości, perfekcjonizmu, nadmierną skrupulatnością, potrzebą sprawdzania i zajmowania się drobiazgami, sztywnością, uporem i ostrożnością. Mogą pojawiać się uporczywe, niepożądane myśli czy popędy, które nie osiągają nasilenia zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych.
Osobowość:
• kompulsyjna
• obsesyjna
• obsesyjno-kompulsyjna
Nie obejmuje: zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (F42.–)

F60.6 Osobowość lękliwa [unikająca]
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się uczuciem napięcia, lęku, niepewności i poczucia niższości, pragnieniem akceptacji i uznania, nadmierną wrażliwością na odrzucenie i krytykę, zawężeniem osobistych więzi społecznych oraz tendencją do unikania niektórych działań przez stałe wyolbrzymianie potencjalnego zagrożenia lub ryzyka w codziennych sytuacjach.

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
240

F60.7 Osobowość zależna
Zaburzenie osobowości charakteryzujące się biernym opieraniem się na innych w podejmowaniu mniej lub bardziej ważnych decyzji życiowych, nadmierną obawą przed porzuceniem, poczuciem bezradności i niekompetencji, bierną uległością wobec życzeń starszych od siebie i innych oraz niedostatecznym wypełnianiem codziennych zadań. Brak napędu może przejawiać się zarówno w sferze intelektualnej, jak i emocjonalnej. Często występuje skłonność do przenoszenia odpowiedzialności na innych.
Osobowość:
• asteniczna
• nieadekwatna
• bierna
• samoponiżająca się

F60.8 Inne określone zaburzenia osobowości
Osobowość:
• ekscentryczna
• uległa
• niedojrzała
• narcystyczna
• bierno-agresywna
• psychoneurotyczna

F60.9 Zaburzenia osobowości, nieokreślone
Nerwica charakteru BNO
Osobowość patologiczna BNO

F61 Zaburzenia osobowości mieszane i inne
Kategoria ta odnosi się do zaburzeń osobowości, które często sprawiają trudności z klasyfikacją, ale nie wyrażają się w określonych wzorcach zachowań czy objawach opisanych w F60.–. W związku z tym stwarzają one większe trudności diagnostyczne niż zaburzenia w F60.–.
Przykłady obejmują:
• mieszane zaburzenia osobowości z cechami niektórych zaburzeń opisanych w F60.–, lecz bez przewagi objawów, które pozwoliłyby na bardziej określone rozpoznania
• zmiany osobowości, które nie mieszczą się w F60.– lub F62.– i mogą być rozpatrywane jako wtórne do
podstawowego rozpoznania, współistniejących zaburzeń afektywnych czy lękowych. Nie obejmuje: zaostrzenie istniejących cech osobowości (Z73.1)

F62 Trwałe zmiany osobowości niewynikające z uszkodzenia ani z choroby mózgu
Zaburzenia zachowania i osobowości dorosłych, które powstają po przeżyciach związanych z katastrofą czy długotrwałej sytuacji stresowej lub po ciężkiej chorobie psychicznej u osób, które przedtem nie wykazywały zaburzeń osobowości. Rozpoznanie można postawić jedynie wtedy, gdy dochodzi do wyraźnej i trwałej zmiany w dotychczasowym sposobie postrzegania, odnoszenia się do innych czy myślenia o sobie i otoczeniu. Zmiany osobowości powinny być znaczne i związane z niedostosowanymi i sztywnymi zachowaniami, które nie występowały przed patogennym przeżyciem. Zmiana ta nie może być bezpośrednim wyrazem innego zaburzenia psychicznego czy objawem rezydualnym wcześniej przebytej choroby psychicznej. Nie obejmuje: zaburzenia osobowości i zachowania spowodowane chorobą, uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu (F07.–)

F62.0 Trwała zmiana osobowości po katastrofie
Trwałe zmiany osobowości, które następują po przeżyciach związanych z katastrofą i utrzymują się co najmniej dwa lata. Stres musi być tak skrajnie nasilony, że nie ma potrzeby uwzględniania stopnia osobniczej wrażliwości dla zrozumienia jego głębokiego wpływu na osobowość. Zaburzenie charakteryzuje wroga lub nieufna postawa wobec otaczającego świata, wycofanie z życia społecznego, uczucie pustki lub beznadziejności, stałe uczucie napięcia i rozdrażnienia jako wynik zagrożenia i wyobcowania. Pourazowe zaburzenia stresowe (F43.1) mogą poprzedzać ten typ zaburzeń.
Zmiany osobowości po:
• przeżyciach w obozie koncentracyjnym
• klęsce żywiołowej
• dłuższej niewoli ze stałym zagrożeniem śmiercią
• dłuższej ekspozycji na sytuacje zagrażające życiu, np. u ofiar terroryzmu
• torturach
Nie obejmuje: zaburzenie stresowe pourazowe (F43.1)

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
241

F62.1 Trwała zmiana osobowości po chorobie psychicznej
Zmiany osobowości utrzymujące się co najmniej dwa lata, związane z traumatycznymi doświadczeniami wynikającymi z przebytej ciężkiej choroby psychicznej. Zmian tych nie można przypisywać prepsychotycznym zaburzeniom osobowości. Trzeba je różnicować ze schizofrenią rezydualną oraz innymi stanami niepełnego wyzdrowienia po poprzedzającej chorobie psychicznej. Ten typ zaburzeń charakteryzuje nadmierna zależność od innych oraz roszczeniowa postawa; przekonanie o zmianie lub stygmatyzacji przez chorobę, prowadzące do niemożności nawiązania czy utrzymania bliskich i przyjaznych stosunków z ludźmi i do społecznej izolacji; bierność, ograniczenie zainteresowań i umiejętności wykorzystania wolnego czasu; stałe narzekanie na różne dolegliwości, co może iść w parze ze skargami hipochondrycznymi i wejściem w rolę chorego; nastrój dysforyczny lub chwiejny, niezwiązany z obecnym czy przebytym zaburzeniem psychicznym, z rezydualnymi objawami afektywnymi oraz długotrwałe problemy w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym.

F62.8 Inne trwałe zmiany osobowości
Zespół zaburzeń osobowości wtórny do bólu przewlekłego

F62.9 Trwała zmiana osobowości, nieokreślona

F63 Zaburzenia nawyków i popędów
Kategoria ta obejmuje pewne zaburzenia zachowania, które nie są opisane w innych rozdziałach. Charakteryzują je powtarzające się działania bez jasnej, racjonalnej motywacji, które nie mogą być kontrolowane i zazwyczaj szkodzą interesom pacjenta i innych ludzi. Pacjent określa te zachowania jako związane z popędem do działania. Przyczyny ich nie są znane. Zaburzenia te ujęte są w jedną grupę z racji wyraźnych opisowych podobieństw, a nie dlatego, że mają inne wspólne cechy.
Nie obejmuje: nawykowe nadmierne używanie alkoholu lub substancji psychoaktywnych (F10–F19)
zaburzenia popędów i nawyków, w tym zachowania seksualnego (F65.–)

F63.0 Patologiczny hazard
Zaburzenie to polega na często powtarzającym się uprawianiu hazardu, który przeważa w życiu człowieka ze szkodą dla wartości i zobowiązań społecznych, zawodowych, materialnych i rodzinnych.
Hazard przymusowy Nie obejmuje: nadmierne uprawianie hazardu przez pacjentów maniakalnych (F30.–) uprawianie hazardu i zakładów BNO (Z72.6) hazard uprawiany przez osoby z zaburzeniami osobowości typu dyssocjalnego (F60.2)

F63.1 Patologiczne podpalanie [piromania]
Zaburzenie to charakteryzuje się wieloma podpaleniami lub próbami wzniecenia pożaru bez widocznego motywu, ale z uporczywym zainteresowaniem się tematami związanymi z ogniem czy pożarem. Takie zachowanie jest często związane z uczuciem narastającego napięcia przed podpaleniem oraz intensywnym podnieceniem bezpośrednio po nim.
Nie obejmuje: podpalanie:
• przez osobę dorosłą z zaburzeniami osobowości typu dyssocjalnego (F60.2)
• z powodu zatrucia alkoholem lub substancjami psychoaktywnymi (F10–F19 ze wspólnym czwartym znakiem kodu .0)
• jako przyczyna obserwacji w razie podejrzenia choroby psychicznej (Z03.2)
• przez osobę z zaburzeniami zachowania (F91.–)
• przez osobę z organicznymi zaburzeniami psychicznymi (F00–F09)
• przez osobę chorą na schizofrenię (F20.–)

F63.2 Patologiczne kradzieże [kleptomania]
Zaburzenie to polega na powtarzającej się trudności lub niemożności powstrzymania się od kradzieży przedmiotów, które nie są zabierane dla osobistego użytku ani z chęci zysku. Zamiast tego rzeczy skradzione mogą być wyrzucane, rozdawane lub zbierane. Zachowanie to idzie również w parze z wzrastającym uczuciem napięcia przed kradzieżą i gratyfikacji podczas tego czynu i bezpośrednio po jego dokonaniu. Nie obejmuje: zaburzenia depresyjne z kradzieżami (F31–F33)
organiczne zaburzenia psychiczne (F00–F09)
kradzieże sklepowe jako przyczyna obserwacji w przypadku podejrzenia zaburzenia psychicznego (Z03.2)

F63.3 Trichotillomania
Zaburzenie charakteryzuje wyraźna utrata włosów spowodowana niemożnością powstrzymania się od ich wyrywania. Czynność jest poprzedzana wzrastającym napięciem, a po jej zakończeniu następuje uczucie ulgi lub zadowolenia. Takiego rozpoznania nie należy stawiać, jeśli wyrywanie włosów zbiegło się z poprzedzającym zapaleniem skóry lub jest wynikiem urojeń czy omamów.
Nie obejmuje: stereotypie ruchowe z wyrywaniem włosów (F98.4)

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
242

F63.8 Inne zaburzenia nawyków i popędów
Kategorię tę należy stosować w innych rodzajach stale powtarzającego się niedostosowanego zachowania. Nie są to odmiany innych, znanych zespołów psychopatologicznych i cechują się niezdolnością do powstrzymania się od powtarzania nieprawidłowych zachowań. Impulsywne działanie jest poprzedzone stanem napięcia i uczuciem ulgi w czasie wykonywania czynności.
Okresowe eksplozywne zaburzenia zachowania

F63.9 Zaburzenia nawyków i popędów, nieokreślone

F64 Zaburzenia identyfikacji płciowej

F64.0 Transseksualizm
Pacjent pragnie żyć i być akceptowanym jako przedstawiciel płci przeciwnej, czemu towarzyszy zazwyczaj uczucie niezadowolenia z powodu niewłaściwości własnych anatomicznych cech płciowych oraz chęć poddania się leczeniu hormonalnemu czy operacyjnemu, by własne ciało uczynić możliwie najbardziej podobnym do ciała płci preferowanej.

F64.1 Transwestytyzm o typie podwójnej roli
Przebieranie się w odzież płci przeciwnej w celu osiągnięcia przyjemności z chwilowego odczuwania przynależności do płci przeciwnej, jednak bez chęci bardziej trwałej zmiany płci i bez pragnienia operacyjnego potwierdzenia tej zmiany. Przebieraniu się nie towarzyszy podniecenie seksualne.
Zaburzenia identyfikacji płciowej w okresie dojrzewania lub wieku dorosłym, typ nietransseksualny
Nie obejmuje: transwestytyzm fetyszystyczny (F65.1)

F64.2 Zaburzenia identyfikacji płciowej w dzieciństwie
Zaburzenia te rozpoczynają się zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie (zawsze przed pokwitaniem) i charakteryzują się uporczywym głębokim niezadowoleniem z własnej płci wraz z chęcią posiadania cech płci przeciwnej. Cechują się stałym zainteresowaniem ubraniem i postępowaniem płci przeciwnej i odrzucaniem własnej płci. Rozpoznanie wymaga ustalenia głębokich zaburzeń identyfikacji płci. Nie wystarczy stwierdzenie u dziewczynek zachowania chłopięcego, a u chłopców – zachowania dziewczęcego. Tego rozpoznania nie należy stawiać u osoby na początku lub podczas
pokwitania (należy wówczas stosować kategorię F66.–).
Nie obejmuje: orientacja seksualna egodystoniczna (F66.1)
zaburzenia dojrzewania seksualnego (F66.0)

F64.8 Inne zaburzenia identyfikacji płciowej

F64.9 Zaburzenia identyfikacji płciowej, nieokreślone
Zaburzenia ról płciowych BNO

F65 Zaburzenia preferencji seksualnych
Obejmuje: parafilie

F65.0 Fetyszyzm
Uzależnienie się od martwych przedmiotów jako bodźców wywołujących podniecenie i satysfakcję seksualną. Wiele tych przedmiotów (fetyszy) stanowi jakby uzupełnienie ludzkiego ciała, tak jak odzież czy obuwie. Niektóre popularne fetysze wyróżnia rodzaj materiału, z którego są wykonane, jak guma, plastik czy skóra. Przedmioty będące fetyszami mogą mieć różne znaczenie dla pacjentów. Niektórzy potrzebują ich dla wzmożenia naturalnego podniecenia seksualnego, np. proszą partnera o włożenie określonej części garderoby.

F65.1 Transwestytyzm fetyszystyczny
Polega na potrzebie noszenia ubrań płci przeciwnej głównie po to, by osiągnąć podniecenie seksualne i mieć wygląd osoby płci przeciwnej. Transwestytyzm fetyszystyczny odróżnia się od transwestytyzmu transseksualnego poprzez wyraźny związek z seksualnym pobudzeniem i silną potrzebą zdjęcia ubrania, kiedy pojawia się orgazm, a pobudzenie zanika. Zaburzenie to może być wyrazem wczesnej fazy w rozwoju transseksualizmu. Fetyszyzm transwestytyczny

F65.2 Ekshibicjonizm
Polega na okresowo nawracającej lub stałej tendencji do eksponowania narządów płciowych obcym osobom (zwykle przeciwnej płci) lub osobom przebywającym w miejscach publicznych, bez dążenia do bliższego kontaktu. W czasie odsłaniania występuje zwykle, ale nie zawsze, podniecenie seksualne, a potem często następuje masturbacja.

F65.3 Oglądactwo
Powtarzająca się lub stała tendencja do podglądania ludzi – bez ich wiedzy – w czasie seksualnych zbliżeń czy w intymnych sytuacjach, np. rozbierania się. Prowadzi to zwykle do podniecenia seksualnego oraz masturbacji.

F65.4 Pedofilia
Kontakty seksualne osoby dorosłej z dziećmi, najczęściej w wieku przed pokwitaniem lub pokwitania. Niektórzy preferują kontakty z dziewczynkami, inni z chłopcami, albo są zainteresowani jedną i drugą płcią.

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
243

F65.5 Sadomasochizm
Kontakty seksualne, związane z zadawaniem bólu, upokarzaniem, czy zniewalaniem. Jeśli partner woli być odbiorcą takiej stymulacji seksualnej – określa się to masochizmem, jeśli zaś woli ją wywoływać – sadyzmem. Do pobudzenia seksualnego dochodzi często przy zastosowaniu sadystycznych i masochistycznych metod.
Masochizm
Sadyzm

F65.6 Złożone zaburzenia preferencji seksualnej
Czasami u jednej osoby występuje więcej niż jedno zaburzenie w zakresie preferencji seksualnej i żadne z nich nie przeważa. Do najczęstszych należy powiązanie fetyszyzmu, transwestytyzmu i sadomasochizmu.

F65.8 Inne zaburzenia preferencji seksualnych
Do innych odchyleń zachowania w zakresie preferencji seksualnej należy: prowadzenie obscenicznych rozmów telefonicznych, ocieranie się o ludzi w zatłoczonych miejscach publicznych jako forma stymulacji seksualnej, kontakty seksualne ze zwierzętami czy też wykorzystanie podduszania lub niedotlenienia w celu zintensyfikowania doznań
seksualnych.
Froteryzm
Nekrofilia

F65.9 Zaburzenia preferencji seksualnych, nieokreślone
Dewiacje seksualne BNO

F66 Zaburzenia psychologiczne i zaburzenia zachowania związane z rozwojem i
orientacją seksualną
Uwaga: Orientacja seksualna jako taka nie powinna być uznawana za zaburzenie.

F66.0 Zaburzenia dojrzewania seksualnego
Pacjent cierpi z powodu niepewności dotyczącej własnej identyfikacji czy orientacji seksualnej, co powoduje lęk lub depresję. Występuje to najczęściej w okresie pokwitania u osób, które mają trudność co do określenia orientacji seksualnej – czy jest ona homoseksualna, heteroseksualna czy biseksualna. Może także wystąpić u osób, które po okresie pozornie ustalonej orientacji seksualnej (pozostając w dłuższych związkach) zauważyły zmianę swojej orientacji.

F66.1 Orientacja seksualna egodystoniczna
Identyfikacja płciowa czy też preferencja seksualna (heteroseksualna, homoseksualna, biseksualna lub
przedpokwitaniowa) nie budzą wątpliwości, ale jednostka z powodu współistniejących zaburzeń psychologicznych i behawioralnych chciałaby, by było inaczej i chce leczyć się w celu zmiany płci.

F66.2 Zaburzenie związków seksualnych
Kategoria ta zawiera zaburzenia identyfikacji czy preferencji seksualnych (heteroseksualnych, homoseksualnych lub biseksualnych) prowadzące do trudności w nawiązywaniu i utrzymaniu związku z partnerem seksualnym.

F66.8 Inne zaburzenia rozwoju psychoseksualnego

F66.9 Zaburzenia rozwoju psychoseksualnego, nieokreślone

F68 Inne zaburzenia osobowości i zachowania u dorosłych

F68.0 Objawy fizyczne wtórne do zaburzeń psychologicznych
Wyolbrzymianie lub przedłużanie się objawów fizycznych występujących w przebiegu schorzeń przewlekłych, zaburzeń lub niewydolności somatycznej z powodu psychologicznego stanu pacjenta. Pacjent przeżywa zazwyczaj przygnębienie z powodu bólu lub niewydolności i często ma uzasadnione obawy co do możliwości przedłużania czy nasilania się bólu lub niewydolności. Nerwica roszczeniowa

F68.1 Zamierzone wytwarzanie lub naśladowanie objawów lub niewydolności fizycznych bądź
psychicznych [zaburzenie pozorowane]
Pacjent udaje objawy wielokrotnie, bez jasnego powodu i może dokonać samouszkodzenia w celu wywołania objawów. Motywacja tego zachowania jest niejasna i przypuszczalnie wewnętrzna. Celem udawania jest wejście w rolę chorego. Zachowanie to często wiąże się z znacznymi nieprawidłowościami w zakresie osobowości i związków z innymi ludźmi.
Zespół pacjenta wędrującego po szpitalach
Zespół Münchhausena
Wędrujący pacjent
Nie obejmuje: zapalenie skóry wywołane (L98.1)
symulowanie (osoba udająca chorobę z oczywistą motywacją) (Z76.5)

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
244

F68.8 Inne określone zaburzenia osobowości i zachowania u dorosłych
Zaburzenia charakteru BNO
Zaburzenia charakteru BNO

F69 Nieokreślone zaburzenia osobowości i zachowania u dorosłych

Upośledzenie umysłowe

(F70–F79)

Zatrzymanie lub niepełny rozwój umysłowy, manifestujące się upośledzeniem w okresie wzrastania, zwłaszcza w zakresie umiejętności związanych z ogólnym stanem inteligencji np. kognitywne, językowe, ruchowe i społeczne. Może ono wystąpić w związku z dowolnym innym zaburzeniem umysłowym lub fizycznym lub bez niego. Zwyczajowo stopień upośledzenia umysłowego określany jest za pomocą wystandaryzowanych testów inteligencji. Można je uzupełnić skalami oceniającymi przystosowanie społeczne w określonych warunkach. Narzędzia te umożliwiają przybliżone określenie stopnia upośledzenia umysłowego. Rozpoznanie zależy również od ogólnego funkcjonowania intelektualnego badanego w ocenie wykwalifikowanego diagnosty. Intelekt i stopień przystosowania społecznego mogą ulegać na przestrzeni lat zmianie i, choć początkowo mogą być niskie, mogą ulegać poprawie dzięki odpowiedniemu treningowi i rehabilitacji. Rozpoznanie powinno uwzględniać bieżący poziom funkcjonowania. W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu w celu określenia towarzyszących zaburzeń, takich jak autyzm, inne zaburzenia rozwoju, padaczka, zaburzenia zachowania lub znacznego stopnia upośledzenie funkcjonowania fizycznego. Dla kategorii F70–F79 wprowadzono następujące kategorie dodatkowe, kodowane w pozycji czwartego znaku, umożliwiające określenie stopnia zaburzeń zachowania:
.0 Niewielkie zmiany lub brak zmian w zachowaniu
.1 Znaczne zmiany zachowania powodujące konieczność opieki lub leczenia
.8 Inne zmiany w zachowaniu
.9 Brak informacji na temat zmian w zachowaniu

F70 Upośledzenie umysłowe lekkiego stopnia
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F70.]
Przybliżona wartość IQ od 50 do 69 (u osób dorosłych wiek umysłowy odpowiednio od 9 do mniej niż 12 lat). Może powodować pewne trudności w nauce szkolnej. Wiele osób dorosłych jest w stanie pracować i utrzymywać dobre relacje społeczne oraz wnosić swój wkład w rozwój społeczeństwa.
Obejmuje: ociężałość umysłowa
lekki niedorozwój umysłowy

F71 Upośledzenie umysłowe umiarkowanego stopnia
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F70.]
Przybliżona wartość IQ od 35 do 49 (u osób dorosłych wiek umysłowy odpowiednio od 6 do mniej niż 9 lat). Może być przyczyną znacznych opóźnień w rozwoju w dzieciństwie, ale większość tych osób może osiągnąć pewien stopień niezależności w zakresie samoobsługi, jak również rozwinąć umiejętności adekwatnego komunikowania oraz uczenia się. Wiele osób dorosłych wymaga wsparcia, aby móc żyć i pracować w społeczeństwie. Obejmuje: umiarkowany niedorozwój umysłowy

F72 Upośledzenie umysłowe znacznego stopnia
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F70.]
Przybliżona wartość IQ od 20 do 34 (u osób dorosłych wiek umysłowy odpowiednio od 3 do mniej niż 6 lat). Może stwarzać konieczność stałej opieki. Obejmuje: znaczny niedorozwój umysłowy

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
245

F73 Upośledzenie umysłowe głębokiego stopnia
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F70.]
Wartość IQ poniżej 20 (u osób dorosłych wiek umysłowy odpowiednio poniżej 3 lat). Powoduje poważne ograniczenia w zakresie samoobsługi, kontrolowania zwieraczy, komunikowania się i poruszania się.
Obejmuje: głęboki niedorozwój umysłowy

F78 Inne upośledzenie umysłowe
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F70.]

F79 Nieokreślone upośledzenie umysłowe
[Dodatkowy podział przedstawiono przed kategorią F70.]
Obejmuje: niedorozwój umysłowy BNO
oligofrenia BNO

Zaburzenia rozwoju psychologicznego
(F80–F89)

Wspólne cechy zaburzeń zawartych w tej części to:

(a) początek zawsze w okresie niemowlęctwa lub dzieciństwa;

(b) upośledzenie lub opóźnienie rozwoju funkcji ściśle związanych z dojrzewaniem biologicznym ośrodkowego układu nerwowego;

(c) stały przebieg bez okresów remisji i nawrotów. W większości przypadków zaburzeniu ulegają
zdolności językowe, wzrokowo-przestrzenne i koordynacji motorycznej. Zwykle upośledzenie lub opóźnienie zauważalne są już od najwcześniejszych chwil życia i ulegają stopniowemu zmniejszeniu wraz z dojrzewaniem dziecka, choć mniejsze zaburzenia mogą utrzymywać się aż do wieku dorosłego.

F80 Specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka
Zaburzenia charakteryzujące się upośledzeniem normalnych wzorców nabywania umiejętności językowych od wczesnych stadiów rozwoju. Stanów tych nie można bezpośrednio wiązać z zaburzeniami neurologicznymi, nieprawidłowościami mechanizmów mowy, zaburzeń sfery czuciowej, upośledzeniem umysłowym lub czynnikami środowiskowymi. Specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka często pociągają za sobą problemy, takie jak:
trudności w czytaniu i ortografii, zaburzenie związków interpersonalnych oraz odchylenia w zakresie emocji i zachowania.

F80.0 Specyficzne zaburzenia artykulacji
W tej grupie zaburzeń rozwojowych stopień umiejętności posługiwania się przez dziecko dźwiękami mowy jest niższy od poziomu odpowiedniego dla jego wieku umysłowego, ale poziom umiejętności językowych jest prawidłowy.
Rozwojowe:
• zaburzenie fonologiczne
• zaburzenie artykulacji
Dyslalia
Czynnościowe zaburzenia artykulacji
Lambdacyzm
Nie obejmuje: upośledzenie artykulacji wynikające z:
• afazji BNO (R47.0)
• apraksji (R48.2)
• upośledzenia słuchu (H90–H91)
• upośledzenia umysłowego (F70–F79)
• zaburzeń rozwoju mowy:
• zaburzenia ekspresji mowy (F80.1)
• zaburzenia rozumienia mowy (F80.2)

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
246

F80.1 Zaburzenia ekspresji mowy
Specyficzne zaburzenie rozwojowe, w którym zdolność ekspresji mowy dziecka jest wyraźnie niższa od poziomu typowego dla jego wieku umysłowego, jednak rozumienie mowy mieści się w granicach normy. Mogą występować zaburzenia artykulacji. Rozwojowa dysfazja lub afazja typu ekspresyjnego Nie obejmuje: nabyta afazja z padaczką [zespół Landaua-Kleffnera] (F80.3)
dysfazja lub afazja:
• BNO (R47.0)
• rozwojowa, typu recepcyjnego (F80.2)
mutyzm wybiórczy (F94.0)
upośledzenie umysłowe (F70–F79)
całościowe zaburzenia rozwojowe (F84.–)

F80.2 Zaburzenie rozumienia mowy
Umiejętność rozumienia mowy nie osiąga poziomu typowego dla wieku umysłowego dziecka. Niemal we wszystkich przypadkach wyraźnie zaburzona jest także ekspresja mowy. Częste są nieprawidłowości w tworzeniu słów przypominających dźwięki. Wrodzone zaburzenia percepcji słuchowej

Rozwojowa:
• dysfazja lub afazja typu ekspresyjnego
• afazja Wernickego
Głuchota słów
Nie obejmuje: nabyta afazja z padaczką [zespół Landaua-Kleffnera] (F80.3)
autyzm (F84.0–F84.1)
dysfazja lub afazja:
• BNO (R47.0)
• typu recepcyjnego (F80.1)
mutyzm wybiórczy (F94.0)
opóźnienie rozwoju mowy spowodowane upośledzeniem słuchu (H90–H91)
upośledzenie umysłowe (F70–F79)

F80.3 Nabyta afazja z padaczką [zespół Landaua-Kleffnera]
Normalnie rozwijające się dotychczas dziecko traci umiejętności rozumienia i ekspresji mowy, zachowując przy tym ogólną inteligencję. Towarzyszą temu zmiany napadowe w EEG, a w większości przypadków także napady padaczkowe. Zaburzenie rozpoczyna się zwykle pomiędzy trzecim a siódmym rokiem życia dziecka, które traci wówczas te umiejętności w ciągu dni lub tygodni. Związek czasowy pomiędzy wystąpieniem napadów a utratą umiejętności językowych jest zróżnicowany; pierwszy z tych objawów może wyprzedzać drugi (lub na odwrót) o kilka miesięcy do dwóch lat. Prawdopodobną przyczyną tego stanu może być proces zapalny mózgu. Około dwóch trzecich pacjentów wykazuje mniej lub bardziej wyraźny deficyt rozumienia mowy.
Nie obejmuje: afazja:
• BNO (R47.0)
• w przebiegu autyzmu (F84.0–F84.1)
• w przebiegu innych dziecięcych zespołów dezintegracyjnych (F84.2–F84.3)

F80.8 Inne zaburzenia rozwoju mowy i języka
Seplenienie

F80.9 Zaburzenie rozwoju mowy i języka, nieokreślone
Zaburzenie mowy BNO

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
247

F81 Specyficzne zaburzenia rozwoju umiejętności szkolnych
Upośledzenie normalnych wzorców nabywania umiejętności szkolnych od wczesnych stadiów rozwoju. Nie są one prostą konsekwencją braku możliwości uczenia się ani wyłącznym efektem upośledzenia umysłowego, urazów lub chorób mózgu.

F81.0 Specyficzne zaburzenia czytania
Specyficzne i znaczne upośledzenie rozwoju umiejętności czytania, którego nie tłumaczy wyłącznie wiek umysłowy dziecka, obniżenie ostrości wzroku lub nieadekwatny proces nauczania. Upośledzeniu ulegać mogą wszystkie wymienione funkcje: umiejętność rozumienia tekstu czytanego, rozpoznawania czytanych słów, ustnego czytania oraz sprawność wykonywania zadań wymagających umiejętności czytania. Specyficznym zaburzeniom czytania często towarzyszą kłopoty z ortografią, które utrzymują się często w wieku młodzieńczym, nawet jeśli nastąpił pewien postęp w czytaniu. Zaburzenia czytania poprzedzają zazwyczaj zaburzenia rozwoju mowy i języka. W okresie szkolnym towarzyszą im zwykle zaburzenia emocjonalne i zachowania.

Czytanie „do tyłu”
Dysleksja rozwojowa
Specyficzne opóźnienie w czytaniu
Nie obejmuje: aleksja BNO (R48.0)
dysleksja BNO (R48.0)
trudności czytania wtórne do zaburzeń emocjonalnych (F93.–)

F81.1 Specyficzne zaburzenia ortograficzne
Specyficzne i znaczne upośledzenie rozwoju umiejętności ortograficznych (przy braku w wywiadzie specyficznego zaburzenia czytania), którego nie tłumaczy wyłącznie niski wiek umysłowy, obniżenie ostrości wzroku lub nieadekwatny proces nauczania. Upośledzona jest zarówno zdolność ustnego sylabizowania, jak i prawidłowego pisania słów.
Specyficzne opóźnienie umiejętności ortograficznych (bez zaburzeń czytania) Nie obejmuje: agrafia BNO (R48.8)
trudności ortograficzne:
• związane z zaburzeniami czytania (F81.0)
• wynikające z nieadekwatnego procesu nauczania (Z55.8)

F81.2 Specyficzne zaburzenia umiejętności arytmetycznych
Obejmują specyficzne upośledzenie umiejętności arytmetycznych, którego nie da się wyjaśnić wyłącznie ogólnym upośledzeniem umysłowym lub nieadekwatnym procesem nauczania. Upośledzenie to dotyczy raczej podstawowych umiejętności rachunkowych: dodawania, odejmowania, mnożenia, dzielenia niż bardziej abstrakcyjnych umiejętności matematycznych potrzebnych do algebry, trygonometrii, geometrii, rachunku różniczkowego lub całkowego.
Rozwojowa akalkulia
Rozwojowe zaburzenia arytmetyczne
Rozwojowy zespół Gerstmanna
Nie obejmuje: akalkulia BNO (R48.8)
trudności arytmetyczne:
• związane z zaburzeniami czytania lub ortografii (F81.3)
• wynikające z nieadekwatnego procesu nauczania (Z55.8)

F81.3 Mieszane zaburzenia umiejętności szkolnych
Słabo zdefiniowana, rezydualna kategoria zaburzeń, obejmująca zarówno znaczne upośledzenie umiejętności arytmetycznych, jak i czytania oraz ortografii. Zaburzeń tych nie można wytłumaczyć wyłącznie ogólnym upośledzeniem umysłowym lub nieadekwatnym procesem nauczania. Kategorię tę należy stosować la zaburzeń odpowiadającym kryteriom F81.2 oraz F81.0 lub F81.1.
Nie obejmuje: specyficzne:
• zaburzenia umiejętności arytmetycznych (F81.2)
• zaburzenia czytania (F81.0)
• zaburzenia ortograficzne (F81.1)

F81.8 Inne zaburzenia rozwojowe umiejętności szkolnych
Rozwojowe zaburzenie ekspresji pisania

F81.9 Zaburzenie rozwojowe umiejętności szkolnych, nieokreślone
Niezdolność nabywania wiedzy BNO
Niezdolność uczenia się BNO
Zaburzenie uczenia się BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
248

F82 Specyficzne zaburzenia rozwojowe funkcji motorycznych
Poważne upośledzenie rozwoju koordynacji motorycznej, którego nie da się uzasadnić wyłącznie ogólnym upośledzeniem intelektualnym lub jakimkolwiek specyficznym wrodzonym lub nabytym zaburzeniem neurologicznym. Niemniej jednak, dokładne badanie kliniczne ujawnia w większości przypadków znamiona niedojrzałości układu nerwowego, przypominające ruchy pląsawicze niepodpartych kończyn lub ruchy lustrzane oraz inne towarzyszące zmiany motoryki, jak również objawy złej koordynacji motorycznej w zakresie drobnych i dużych ruchów.
Zespół „niezgrabnego dziecka”
Rozwojowe zaburzenia koordynacji
Rozwojowa dyspraksja
Nie obejmuje: zaburzenia chodu i poruszania się (R26.–)
brak koordynacji (R27.–)
• wtórny do upośledzenia umysłowego (F70–F79)

F83 Mieszane specyficzne zaburzenia rozwojowe
Resztkowa kategoria zaburzeń, która stanowi kombinację kilku zaburzeń rozwojowych: mowy i języka, umiejętności szkolnych i funkcji motorycznej, które są zwykle, ale nie zawsze, skojarzone z pewnym ogólnym osłabieniem funkcji poznawczych. Brak jest jednak podstaw do postawienia głównego rozpoznania, ponieważ żadne z nich nie przeważa. Kategorię tę należy stosować wyłącznie wtedy, gdy poszczególne zaburzenia rozwojowe znacznie zachodzą na siebie. Zaburzenia te są zazwyczaj, choć nie zawsze, związane z pewnego stopnia ogólnym upośledzeniem funkcji poznawczych. A zatem kategorię tę należy stosować, gdy występują dysfunkcje spełniające kryteria dla dwóch lub więcej kategorii spośród F80.–, F81.– i F82.

F84 Całościowe zaburzenia rozwojowe
Grupa zaburzeń charakteryzujących się jakościowymi odchyleniami od normy w zakresie interakcji społecznych i wzorców komunikacji oraz ograniczonym i stereotypowym repertuarem zainteresowań i aktywności. Te jakościowe nieprawidłowości stanowią podstawową cechę funkcjonowania jednostki we wszystkich sytuacjach. W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu w celu określenia współistniejących stanów chorobowych lub opóźnienia rozwoju umysłowego.

F84.0 Autyzm dziecięcy
Autyzm dziecięcy to rodzaj całościowego zaburzenia rozwojowego charakteryzującego się:

(a) nieprawidłowym lub zaburzonym rozwojem przed trzecim rokiem życia oraz

(b) charakterystycznym sposobem wadliwego funkcjonowania w trzech obszarach psychopatologii: interakcji społecznych, komunikacji oraz zachowania (ograniczone, stereotypowe, powtarzające się). Obok tych specyficznych cech diagnostycznych występuje często szereg innych objawów, takich jak: fobie, zaburzenia snu i odżywiania, napady złości i (auto)agresji.
Zaburzenia autystyczne
Autyzm dziecięcy
Psychoza dziecięca
Zespół Kannera
Nie obejmuje: psychopatia autystyczna (F84.5)

F84.1 Autyzm atypowy
Autyzm atypowy różni się od autyzmu dziecięcego wiekiem, w którym się pojawia, bądź niespełnianiem wszystkich trzech wspomnianych kryteriów diagnostycznych. Kategorię tę należy stosować wówczas, gdy nieprawidłowy lub wadliwy rozwój pojawia się dopiero po trzecim roku życia oraz brak jest widocznych odchyleń od normy w jednym lub dwu z trzech zakresów wymaganych dla rozpoznania autyzmu (mianowicie interakcji społecznych, komunikacji oraz zachowania, które jest ograniczone, stereotypowe, powtarzające się), mimo charakterystycznych zaburzeń w pozostałych. Autyzm atypowy występuje najczęściej u osób głęboko upośledzonych i u osób z ciężkim specyficznym zaburzeniem rozwojowym rozumienia mowy.
Atypowa psychoza dziecięca
Upośledzenie umysłowe z cechami autystycznymi
W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu (F70–F79) w celu określenia współistniejącego opóźnienia rozwoju umysłowego.

F84.2 Zespół Retta
Stan ten opisywano dotychczas wyłącznie u dziewcząt. Po normalnym wczesnym okresie rozwoju następuje częściowa lub całkowita utrata mowy, umiejętności lokomocyjnych i posługiwania się rękami wraz z zahamowaniem wzrostu czaszki. Zaburzenie rozpoczyna się zwykle pomiędzy 7. a 24. miesiącem życia. Do charakterystycznych cech należą:

zanikanie celowych ruchów rąk, stereotypie typu mycia rąk i hiperwentylacja. Rozwój społeczny i umiejętności zabawy zostają zahamowane, natomiast zainteresowania społeczne utrzymują się bez zmian. Około czwartego roku życia zaczyna rozwijać się ataksja tułowia i apraksja z następującymi często ruchami choreoatetycznymi. W efekcie prawie zawsze dochodzi do znacznego upośledzenia umysłowego.

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
249

F84.3 Inne dziecięce zaburzenia dezintegracyjne
Rodzaj głębokiego zaburzenia rozwojowego cechujący się początkowo zupełnie prawidłowym rozwojem i następującą potem – w okresie kilku miesięcy – pełną utratą uprzednio nabytych umiejętności w kilku sferach funkcjonowania. Zwykle towarzyszy im ogólna utrata zainteresowań otoczeniem, stereotypowe, powtarzające się manieryzmy ruchowe i podobne do autyzmu nieprawidłowości w zakresie interakcji społecznych i komunikacji. W niektórych przypadkach można wykazać związek zaburzenia z towarzyszącą mu encefalopatią, ale rozpoznanie należy stawiać na podstawie zmian zachowania.
Otępienie dziecięce
Psychoza dezintegracyjna
Zespół Hellera
Psychoza symbiotyczna
W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu w celu określenia towarzyszących zaburzeń neurologicznych.
Nie obejmuje: zespół Retta (F84.2)

F84.4 Zaburzenie hiperkinetyczne z towarzyszącym upośledzeniem umysłowym i ruchami stereotypowymi
Niedostatecznie zdefiniowana kategoria zaburzeń o wątpliwej wartości nozologicznej, przeznaczona dla dzieci znacznie upośledzonych umysłowo (IQ poniżej 35), które mają duże problemy z nadpobudliwością ruchową, uwagą i zachowaniami stereotypowymi. Dzieci te – jak się wydaje – nie odnoszą korzyści ze stosowania leków stymulujących (w przeciwieństwie do dzieci z prawidłowym IQ) i mogą reagować na nie ciężką reakcją dysforyczną (niekiedy z zahamowaniem psychoruchowym). W okresie młodzieńczym nadpobudliwość ruchowa ma tendencję do przechodzenia w obniżenie aktywności (co nie jest typowe dla dzieci z zaburzeniami hiperkinetycznymi o normalnejinteligencji). Zespołowi temu często towarzyszą różnorodne opóźnienia rozwojowe specyficzne albo globalne. Nie jest
znany stopień zależności tego zaburzenia od niskiego IQ lub uszkodzenia mózgu.

F84.5 Zespół Aspergera
Jest to zaburzenie o niepewnej wartości nozologicznej, charakteryzujące się takimi samymi nieprawidłowościami w zakresie interakcji społecznych jak autyzm, a także ograniczonym, stereotypowym repertuarem zainteresowań i aktywności. Od autyzmu różni się ono przede wszystkim brakiem ogólnego opóźnienia lub upośledzenia rozwoju mowy i funkcji poznawczych. Zaburzeniu temu często towarzyszy wyraźna niezgrabność i tendencja do utrzymywania się zaburzeń w wieku młodzieńczym i w życiu dorosłym. W początkach wieku dojrzałego pojawiają się sporadycznie epizody psychotyczne.
Psychopatia autystyczna
Zaburzenia schizoidalne okresu dzieciństwa

F84.8 Inne głębokie zaburzenia rozwojowe

F84.9 Głębokie zaburzenia rozwojowe, nieokreślone

F88 Inne zaburzenia rozwoju psychologicznego
Agnozja rozwojowa

F89 Nieokreślone zaburzenia rozwoju psychologicznego
Zaburzenie rozwojowe BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
250

Zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie
i w wieku młodzieńczym
(F90–F98)

F90 Zaburzenia hiperkinetyczne
Grupa zaburzeń charakteryzujących się wczesnym początkiem (zazwyczaj w okresie pierwszych pięciu lat życia), brakiem wytrwałości w realizacji zadań wymagających zaangażowania poznawczego, tendencją do przechodzenia od jednej aktywności do drugiej bez ukończenia żadnej z nich oraz zdezorganizowaną, słabo kontrolowaną, nadmierną aktywnością. Mogą występować inne nieprawidłowości. Dzieci z zaburzeniami hiperkinetycznymi są często lekkomyślne i impulsywne, skłonne do wypadków. Popadają w kłopoty z dyscypliną raczej z powodu bezmyślnego łamania zasad, niż z powodu przemyślanego nieposłuszeństwa. Ich stosunki z dorosłymi są często pozbawione dystansu, brak im normalnej ostrożności i rezerwy. Są niepopularne wśród innych dzieci i mogą być izolowane. Często pojawia się osłabienie funkcji poznawczych i specyficzne opóźnienia zarówno w rozwoju ruchów, jak i mowy. Wtórne komplikacje obejmują zachowania aspołeczne oraz niską ocenę własnej wartości.
Nie obejmuje: zaburzenia lękowe (F41.–)
zaburzenia nastroju [afektywne] (F30–F39)
całościowe zaburzenia rozwojowe (F84.–)
schizofrenia (F20.–)

F90.0 Zaburzenie aktywności i uwagi
Deficyt uwagi:
• zaburzenie z deficytem uwagi
• zaburzenie z deficytem uwagi i nadmierną aktywnością
• zespół z nadmierną aktywnością [zespół nadpobudliwości ruchowej]
Nie obejmuje: zaburzenie hiperkinetyczne z towarzyszącymi zaburzeniami zachowania (F90.1)

F90.1 Hiperkinetyczne zaburzenie zachowania
ADHD [zaburzenie hiperkinetyczne z towarzyszącymi zaburzeniami zachowania]

F90.8 Inne zaburzenia hiperkinetyczne

F90.9 Zaburzenie hiperkinetyczne, nieokreślone
Hiperkinetyczna reakcja w dzieciństwie lub wieku młodzieńczym BNO
Zespół hiperkinetyczny BNO

F91 Zaburzenia zachowania
Zaburzenia te charakteryzują się uporczywym i powtarzającym się wzorcem aspołecznego, agresywnego
i buntowniczego zachowania. Zachowanie takie powinno prowadzić do poważnego naruszenia adekwatnych dla wieku oczekiwań społecznych. Musi więc być czymś więcej niż tylko zwykłą dziecięcą złośliwością i młodzieńczym buntem oraz mieć względnie trwały charakter (sześć miesięcy lub dłużej). Cechy zaburzonego zachowania mogą być również przejawem innych zaburzeń psychicznych, w tych przypadkach należy preferować pierwotne rozpoznanie. Do przykładów zachowań uzasadniających rozpoznanie zalicza się: nadmiernie częste wdawanie się w bójki, tyranizowanie otoczenia, okrucieństwo wobec ludzi i zwierząt, poważne niszczenie mienia, podpalenia, kradzieże, powtarzające się kłamstwa, wagarowanie i ucieczki z domu, częste i ciężkie napady złości oraz nieposłuszeństwo. Każde z tych zachowań wystarcza do postawienia rozpoznania, jeśli jest dostatecznie silnie wyrażone, ale izolowane
czyny aspołeczne nie mogą stanowić podstawy dla tej diagnozy.
Nie obejmuje: zaburzenia nastroju [afektywne] (F30–F39)
całościowe zaburzenia rozwojowe (F84.–)
schizofrenia (F20.–)
zaburzenia zachowania, jeżeli współistnieją z nimi:
• zaburzenia emocjonalne (F92.–)
• zaburzenia hiperkinetyczne (F90.1)

F91.0 Zaburzenie zachowania ograniczone do środowiska rodzinnego
Zaburzenie przejawiające się zachowaniami aspołecznymi i agresywnymi (a nie jedynie buntowniczymi
i niszczycielskimi), które ograniczają się całkowicie lub prawie całkowicie do domu rodzinnego i interakcji z rodzicami lub rodzeństwem albo najbliższymi domownikami. Powinno ono spełniać ogólne kryteria kategorii F91.–, ale nawet głęboko zaburzone relacje rodzic-dziecko nie są wystarczające do postawienia rozpoznania.

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
251

F91.1 Zaburzenie zachowania z nieprawidłowym procesem socjalizacji
Współistnienie utrwalonych aspołecznych i agresywnych zachowań (zgodnie z ogólnymi kryteriami kategorii F91.–, nie tylko zachowaniem opozycyjnym, buntowniczym i niszczycielskim), z towarzyszącymi, bardzo nieprawidłowymi, relacjami z innymi dziećmi. Zaburzenie zachowania typu „agresywny samotnik” , Zachowania agresywne z nieprawidłowym procesem socjalizacji

F91.2 Zaburzenie zachowania z prawidłowym procesem socjalizacji
Zaburzenie to odznacza się utrwalonymi zachowaniami aspołecznymi lub agresywnymi (zgodnie z ogólnymi kryteriami kategorii F91.–, nie jedynie z zachowaniem opozycyjnym, buntowniczym lub niszczycielskim). Występuje ono u jednostek dobrze zintegrowanych ze swoją grupą rówieśniczą.
Zaburzenia zachowania, rodzaj grupowy

Przestępczość grupowa
Przestępstwa związane z przynależnością do gangu
Kradzieże w towarzystwie rówieśników
Wagarowanie

F91.3 Zaburzenie opozycyjno-buntownicze
Zaburzenie to występuje zazwyczaj u młodszych dzieci i charakteryzuje się nasilonym buntowniczym, nieposłusznym, niszczycielskim zachowaniem, które nie obejmuje czynów przestępczych lub bardziej skrajnych form zachowania agresywnego lub aspołecznego. Powinno ono spełniać ogólne kryteria kategorii F91.–, jednak nawet szczególnie złośliwe lub niegrzeczne zachowania nie są wystarczające do postawienia rozpoznania. Stosowanie tej kategorii diagnostycznej wymaga szczególnej ostrożności, zwłaszcza w odniesieniu do starszych dzieci, ponieważ istotnym klinicznie zaburzeniom zachowania towarzyszą zazwyczaj zachowania aspołeczne i agresywne, przekraczające zakres zachowania opozycyjnego, buntowniczego i niszczycielskiego.

F91.8 Inne zaburzenia zachowania

F91.9 Zaburzenia zachowania, nieokreślone
Zaburzenie behawioralne
Zaburzenie zachowania wieku dziecięcego BNO

F92 Mieszane zaburzenia zachowania i emocji
Grupa zaburzeń charakteryzujących się współwystępowaniem uporczywego, agresywnego, aspołecznego lub buntowniczego zachowania z ewidentnymi objawami depresji, lęku lub innych zaburzeń emocjonalnych. Muszą być jednocześnie spełnione kryteria zaburzeń zachowania (F91.–) i emocjonalnych (F93.–) w dzieciństwie lub zaburzeń nerwicowych dorosłych (F40–F48) albo zaburzeń nastroju (F30–F39).

F92.0 Depresyjne zaburzenie zachowania
Kategoria ta jest kombinacją zaburzeń zachowania (F91.–) z uporczywym i wyraźnym obniżeniem nastroju (F32.–), które wyraża się tym, że pacjent czuje się nadmiernie nieszczęśliwy. Ponadto stwierdza się utratę zainteresowań i odczuwania przyjemności ze zwykłych zajęć, samoobwinianie się i poczucie beznadziejności, a także zaburzenia snu i apetytu. Zaburzenie zachowania F91.– z towarzyszącym zaburzeniem depresyjnym F32.–

F92.8 Inne mieszane zaburzenia zachowania i emocji
Kategoria ta wymaga współistnienia zaburzeń zachowania (F91.–) z uporczywymi i wyraźnymi zaburzeniami emocjonalnymi, takimi jak lęk, myśli i czynności natrętne, depersonalizacja lub derealizacja, fobie lub hipochondria.
Zaburzenie zachowania F91.– z towarzyszącym:
• zaburzeniem emocjonalnym F93.–
• zaburzeniem nerwicowym F40–F48

F92.9 Mieszane zaburzenia zachowania i emocji, nieokreślone

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
252

F93 Zaburzenia emocjonalne rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie
Zaburzenia te polegają bardziej na przerysowaniu normalnych tendencji rozwojowych niż na zmianach jakościowych. Przy określaniu różnicy pomiędzy tymi zaburzeniami emocjonalnymi a zaburzeniami nerwicowymi (F40– F48) największą wartość diagnostyczną ma zgodność z normą rozwojową. Nie obejmuje: z towarzyszącymi zaburzeniami zachowania (F92.–)

F93.0 Lęk przed separacją w dzieciństwie
Powinien być rozpoznawany tylko wtedy, gdy strach przed separacją jest głównym źródłem lęku i gdy lęk pojawił się w okresie wczesnego dzieciństwa. Od normalnego lęku przed separacją różni się znacznie większym natężeniem (trwającym dłużej niż typowo dla danego wieku) oraz poważnymi trudnościami funkcjonowania społecznego.
Nie obejmuje: zaburzenia nastroju [afektywne] (F30–F39)
zaburzenia nerwicowe (F40–F48)
zaburzenie lękowe o typie fobii w dzieciństwie (F93.1)
lęk społeczny w dzieciństwie (F93.2)

F93.1 Zaburzenie lękowe o typie fobii w dzieciństwie
Lęki w dzieciństwie, które odznaczają się znaczną specyficznością rozwojową, większym niż w zwykle natężeniem i pojawiają się (do pewnego stopnia) u większości dzieci. Inne lęki, które pojawiają się w dzieciństwie (np. agorafobia), ale nie są normalnym elementem rozwoju psychospołecznego, powinny być kodowane w odpowiedniej kategorii F40‒F48. Nie obejmuje: zaburzenia lękowe uogólnione (F41.1)

F93.2 Lęk społeczny w dzieciństwie
Zaburzenie to cechuje przesadna ostrożność wobec obcych i lęk przed nowymi, nieznanymi lub społecznie zagrażającymi sytuacjami. Kategorię tę należy stosować tylko wówczas, gdy lęk pojawia się we wczesnym dzieciństwie i różni się od zwykłego lęku zarówno natężeniem, jak i towarzyszącymi problemami w funkcjonowaniu społecznym. Zaburzenie o typie wycofania, typowe dla okresu dzieciństwa lub wieku młodzieńczego

F93.3 Zaburzenie związane z rywalizacją w rodzeństwie
Zaburzenia emocjonalne występują u większości małych dzieci tuż po urodzeniu się młodszego brata lub siostry. Zaburzenia związane z rywalizacją w rodzeństwie należy rozpoznawać tylko wtedy, gdy zarówno stopień nasilenia, jak i trwałość zaburzeń odbiegają od normy i towarzyszą im nieprawidłowości w interakcjach społecznych. Zazdrość o rodzeństwo

F93.8 Inne zaburzenia emocjonalne okresu dzieciństwa
Zaburzenie tożsamości
Nadmierny lęk
Nie obejmuje: zaburzenia identyfikacji płciowej w dzieciństwie (F64.2)

F93.9 Zaburzenia emocjonalne okresu dzieciństwa, nieokreślone

F94 Zaburzenia funkcjonowania społecznego rozpoczynające się zwykle w
dzieciństwie lub w wieku młodzieńczym
Wspólną cechą tej heterogennej grupy zaburzeń są zaburzenia funkcjonowania społecznego rozpoczynające się w okresie rozwoju. W odróżnieniu od głębokich zaburzeń rozwojowych nie występuje tu konstytucjonalnie uwarunkowana niezdolność do interakcji społecznych ani niedobory w zakresie wszystkich sfer funkcjonowania. W wielu przypadkach podstawową rolę w etiologii odgrywają poważne nieprawidłowości i niedostatki otoczenia społecznego dziecka.

F94.0 Mutyzm wybiórczy
Charakteryzuje się wyraźną, zdeterminowaną emocjonalnie wybiórczością werbalnego komunikowania się, polegającą na tym, że dziecko w pewnych sytuacjach rozmawia swobodnie, ale w innych (określonych) przestaje mówić. Zaburzeniu towarzyszą zwykle pewne cechy osobowości, takie jak lękliwość, wycofywanie się, nadmierna wrażliwość lub upór.
Mutyzm selektywny
Nie obejmuje: całościowe zaburzenia rozwojowe (F84.–)
schizofrenia (F20.–)
specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka (F80.–)
przemijający mutyzm związany z lękiem przed separacją u małych dzieci (F93.0)

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
253

F94.1 Reaktywne utrudnienie nawiązywania relacji społecznych w dzieciństwie
Zaburzenie to rozpoczyna się w pierwszych pięciu latach życia dziecka i charakteryzuje się uporczywymi odchyleniami od normy we wzorcach relacji społecznych dziecka, które są związane z zaburzeniami emocjonalnymi i stanowią reakcję na zmiany w otoczeniu dziecka. Należą do nich np. lękliwość i nadmierna czujność, ubogie interakcje społeczne z rówieśnikami, agresja wobec siebie i innych. Czasami pacjent czuje się niezmiernie nieszczęśliwy. Niekiedy dochodzi do zahamowania wzrostu. Zespół ten występuje prawdopodobnie jako bezpośredni rezultat poważnych zaniedbań ze strony rodziców i nieumiejętnego lub złego obchodzenia się z dzieckiem. W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu w celu określenia współistniejącego opóźnienia rozwoju lub wzrostu.
Nie obejmuje: zespół Aspergera (F84.5)
nadmierna łatwość w nawiązywaniu relacji społecznych w dzieciństwie (F94.2)
zespół dziecka maltretowanego (T74.–)
normalne odchylenia we wzorcach więzi społecznych
seksualne lub fizyczne nadużycia w okresie dzieciństwa z wynikającymi z nich
problemami psychospołecznymi (Z61.4–Z61.6)

F94.2 Nadmierna łatwość w nawiązywaniu relacji społecznych w dzieciństwie
Szczególny wzór nieprawidłowego funkcjonowania społecznego, który powstaje w pierwszych pięciu latach życia. Dzieci bardzo łatwo przywiązują się do wszystkich bez wyboru i pragną zwracać na siebie uwagę, oraz słabo modulują interakcje z rówieśnikami. Zaburzenia te utrzymują się uporczywie, nawet w przypadku zaistnienia wyraźnych zmian w otoczeniu społecznym dziecka. Zależnie od okoliczności mogą wystąpić zaburzenia emocji i zachowania.
Psychopatia bezuczuciowa
Zespół dziecka szpitalnego
Nie obejmuje: zespół Aspergera (F84.5)
choroba szpitalna u dzieci (F43.2)
zaburzenia hiperkinetyczne (F90.–)
reaktywne utrudnienie nawiązywania relacji społecznych w dzieciństwie (F94.1)

F94.8 Inne zaburzenia funkcjonowania społecznego wieku dziecięcego

F94.9 Dziecięce zaburzenia funkcjonowania społecznego, nieokreślone

F95 Tiki
Głównym objawem tego zaburzenia jest dowolny rodzaj tików. Tik jest mimowolnym, raptownym, powtarzającym się, nierytmicznym ruchem (obejmującym najczęściej ograniczone grupy mięśni) lub wyrzucaniem z siebie dźwięków lub wyrazów, które nie służą żadnemu widocznemu celowi. Tiki są przeżywane jako coś, czemu nie można się oprzeć, ale zazwyczaj chory może się powstrzymać w pewnym stopniu i raczej na krótko. Tiki nasilają się w okresie stresu, a znikają podczas snu. Do częstych prostych tików ruchowych zaliczamy: mruganie oczami, ruchy szyi, wzruszanie ramionami i grymasy twarzy. Do pospolitych prostych tików głosowych zaliczamy: pochrząkiwanie, szczekający kaszel, pociąganie nosem i syczenie. Do złożonych tików ruchowych należą między innymi: uderzanie się, skakanie i podskakiwanie, a do głosowych – powtarzanie określonych słów, a czasem używanie społecznie nieakceptowanych, często obscenicznych słów (koprolalia), jak również powtarzanie własnych dźwięków lub słów (palilalia).

F95.0 Tiki przemijające
Odpowiadają ogólnym kryteriom tików, ale nie utrzymują się dłużej niż 12 miesięcy. Przyjmują zwykle postać mrugania oczami, grymasów twarzy lub potrząsania głową.

F95.1 Przewlekłe tiki ruchowe lub głosowe
Spełniają ogólne kryteria tików typu ruchowego lub głosowego (ale nie jednocześnie), mogą być proste, lecz częściej są złożone oraz utrzymują się dłużej niż rok.

F95.2 Zespół tików głosowych i ruchowych [Gilles’a de la Tourette]
Charakteryzuje się współistnieniem licznych tików ruchowych z jednym lub kilkoma tikami głosowymi, które nie muszą występować jednoczasowo. Zaburzenie ulega zwykle zaostrzeniu w wieku młodzieńczym i ma tendencję do utrzymywania się w życiu dorosłym. Tiki głosowe cechują się eksplozywnym powtarzaniem takich objawów jak pochrząkiwanie, mruczenie, a czasem wypowiadanie obscenicznych słów lub zdań. Niekiedy towarzyszy im echopraksja gestów, które mogą mieć również obsceniczny charakter (kopropraksja).

F95.8 Inne tiki

F95.9 Tiki, nieokreślone
Tiki BNO

MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB
254

F98 Inne zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie
i w wieku młodzieńczym
Wspólną cechą tej heterogennej grupy zaburzeń jest początek w dzieciństwie, różnią się one jednak pod wieloma innymi względami. Niektóre z tych stanów to dobrze zdefiniowane zespoły, ale większość jest tylko zbiorem objawów, które zostały zaliczone do tej kategorii z uwagi na ich częstość i współwystępowanie z problemami psychospołecznymi oraz ponieważ nie mieszczą się w innych kategoriach.
Nie obejmuje: napady powstrzymywania oddechu (R06.8)
zaburzenia identyfikacji płciowej w dzieciństwie (F64.2)
Zespół Kleinego-Levina (G47.8)
zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (F42.–)
zaburzenia snu uwarunkowane emocjonalnie (F51.–)

F98.0 Moczenie mimowolne nieorganiczne
Zaburzenie polegające na nieplanowanym oddawaniu moczu, zarówno podczas dnia i nocy, o patologicznym charakterze w stosunku do rozwoju psychicznego i niemające związku z organicznymi zaburzeniami kontroli pęcherza moczowego lub zaburzeniami neurologicznymi, napadami padaczki lub wadami anatomicznymi układu moczowego. Zaburzenie to może występować od urodzenia lub pojawiać się po okresie nabycia kontroli nad funkcją pęcherza. Może również, choć nie musi, być związane z szerszymi zaburzeniami emocjonalnymi lub zachowania.
Moczenie mimowolne (pierwotne) (wtórne) o etiologii nieorganicznej
Moczenie mimowolne czynnościowe
Moczenie mimowolne psychogenne
Nietrzymanie moczu bez organicznej przyczyny
Nie obejmuje: moczenie mimowolne BNO (R32)

F98.1 Zanieczyszczanie się kałem nieorganiczne
Powtarzające się, planowe lub nieplanowe oddawanie kału, zazwyczaj o prawidłowej lub prawie prawidłowej konsystencji, w miejscach nienadających się do tego celu w świetle osobistych i społecznych uwarunkowań. Może być przedłużeniem niemowlęcego okresu nietrzymania kału, pojawić się już po nabyciu kontroli nad funkcją zwieracza odbytu lub być czynnością zamierzoną mimo prawidłowej fizjologii. Zaburzenie może charakteryzować się występowaniem pojedynczego objawu lub być jednym z objawów bardziej złożonych zaburzeń, zwłaszcza emocjonalnych (F93.–) lub zachowania (F91.–).
Zanieczyszczanie się kałem czynnościowe
Nietrzymanie kału o etiologii nieorganicznej
Zanieczyszczanie się kałem psychogenne
W razie potrzeby należy użyć dodatkowego kodu w celu określenia przyczyny współistniejących zaparć.
Nie obejmuje: zanieczyszczanie się kałem BNO (R15)

F98.2 Zaburzenia odżywiania u niemowląt i dzieci
Zaburzenia odżywiania o różnych objawach, zwykle charakterystycznych dla okresu niemowlęcego i wczesnego dzieciństwa. Polegają na odmawianiu przyjmowania pokarmu pomimo jego dostępności, doświadczonego opiekuna i braku schorzeń organicznych. Zaburzeniu może, choć nie musi, towarzyszyć ruminacja (nawracające wymioty bez nudności lub zaburzeń żołądkowo-jelitowych).
Ruminacja okresu niemowlęcego

Nie obejmuje:

jadłowstręt psychiczny i inne zaburzenia odżywiania (F50.–)

trudności w karmieniu i nieprawidłowe karmienie (R63.3)

problemy związane z karmieniem noworodka (P92.–)

pica u niemowląt i dzieci (F98.3)

F98.3 Pica u niemowląt i dzieci
Powtarzające się spożywanie substancji nieodżywczych (takich jak gleba, płaty farby, itp.), które może być jednym z objawów szerszych zaburzeń psychicznych (jak autyzm) lub względnie izolowanym zaburzeniem psychopatologicznym. W tej kategorii klasyfikowane jest tylko zaburzenie izolowane. Zaburzenie to występuje najczęściej u dzieci umysłowo upośledzonych, w tych przypadkach jako główne rozpoznanie należy podać kody F70‒F79.

ZABURZENIA PSYCHICZNE I ZABURZENIA ZACHOWANIA
255

F98.4 Stereotypie ruchowe
Dowolne, powtarzające się, nieczynnościowe (często rytmiczne) ruchy stereotypowe, które nie stanowią części określonych zaburzeń psychiatrycznych lub neurologicznych. Jeśli ruchy te występują w przebiegu innych zaburzeń, należy rozpoznać jedynie główne schorzenie. Do ruchów nieprowadzących do samouszkodzenia zalicza się: kołysanie ciałem, kołysanie głową, wyrywanie włosów, kręcenie włosów, strzelanie palcami, wyginanie rąk. Stereotypowe ruchy prowadzące do samouszkodzenia to: powtarzające uderzanie głową, uderzanie w twarz, wciskanie gałek ocznych, obgryzanie rąk, ust i innych części ciała. Wszystkie wymienione stereotypie ruchowe występują najczęściej u osób z niedorozwojem umysłowym (w tym przypadku należy wpisać oba rozpoznania). Jeśli wciskanie gałek ocznych
występuje u dziecka z upośledzeniem widzenia, należy rozpoznać obydwa zaburzenia, wskazując tę kategorię oraz kategorię określającą odpowiednie zaburzenie somatyczne. Stereotypie
Nie obejmuje: patologiczne ruchy samowolne (R25.–)
zaburzenia ruchu o podłożu organicznym (G20–G25)
obgryzanie paznokci (F98.8)
dłubanie w nosie (F98.8)
stereotypie jako element szerszego spektrum zaburzeń psychiatrycznych (F00–F95)
ssanie kciuka (F98.8)
tiki (F95.–)
trichotillomania (F63.3)

F98.5 Jąkanie [zacinanie się]
Mowa charakteryzująca się częstym powtarzaniem lub wydłużeniem dźwięków, sylab lub wyrazów albo częstymi wahaniami lub przerwami zaburzającymi rytm mowy. Jako zaburzenie należy ją klasyfikować tylko wówczas, gdy jej nasilenie w znaczny sposób zaburza płynność mowy.
Nie obejmuje: mowa bezładna (F98.6)
tiki (F95.–)

F98.6 Mowa bezładna
Szybka mowa z zaburzeniem płynności, jednak bez powtórzeń lub wahań, o nasileniu prowadzącym do obniżenia zrozumiałości. Mowa jest urywana i nierytmiczna z nagłymi wybuchami i zwykle z nieprawidłowym frazowaniem.
Nie obejmuje: jąkanie (F98.5)
tiki (F95.–)

F98.8 Inne określone zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie
i w wieku młodzieńczym
Zaburzenia uwagi bez nadaktywności
Nadmierna masturbacja
Obgryzanie paznokci
Dłubanie w nosie
Ssanie kciuka

F98.9 Nieokreślone zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie
lub w wieku młodzieńczym
Nieokreślone zaburzenia psychiczne
(F99)

F99 Zaburzenie psychiczne nieokreślone inaczej
Choroba psychiczna BNO
Nie obejmuje: organiczne zaburzenia psychiczne BNO (F06.9)

 

0Shares
Back To Top
0Shares